KTK 84, trafik kazasında sürücüyü asli kusurlu sayan on iki hâli (a–l bentleri) sınırlı olarak sayar; en çok aranan 84/1-h kavşakta geçiş önceliğine uymamadır ve tali yoldan ana yola çıkarken yol vermeyen sürücü bu bent kapsamında asli kusurlu sayılır. Kanun bentlere bir yüzde bağlamaz. Maddi hasarlı kazada oranı sigorta şirketleri SBM kaza senaryolarına göre, yaralanmalı kazada ve tazminat davasında ise bilirkişi raporuna dayanarak mahkeme belirler. Tali kusur, maddede sayılmayan, hız aşımı gibi kazaya katkı veren ihlallerden doğar; sorumluluğu kaldırmaz, paylaştırır. Bentlerin maddi hasarlı kazadaki tipik oranları hemen aşağıdaki tabloda toplanmıştır.
Kazaya karışan iki sürücünün payı çoğu zaman sıfır ile yüz arasında bir yerde buluşur ve dağılım dosyadaki delillere göre şekillenir. Kusur oranı iki ayrı sonucu birden etkiler. Tazminat tarafında payınız kadar talebiniz azalır; ceza tarafında ise kusur derecesi verilecek cezanın belirlenmesinde gözetilir. İki alan birbirinden bağımsız yürür ve aynı olayda farklı sonuçlar doğabilir. Kendi dosyanızda nerede durduğunuzu anlamak için önce hangi ihlalin hangi kategoriye girdiğini görmeniz gerekir.
KTK 84 Bentlerine Göre Kusur Oranı Yüzde Kaç?
| Bent | Asli kusur hâli | SBM senaryosundaki tipik kaza | Maddi hasarlı kazada oran |
|---|---|---|---|
| 84/a | Kırmızı ışıkta veya görevlinin dur işaretinde geçme | Kırmızı ışıkta geçip yeşil ışıkta geçen araçla çarpışma | Yüzde 100 |
| 84/d | Arkadan çarpma | Aynı şeritte önünde giden veya kırmızı ışıkta duran araca arkadan çarpma | Yüzde 100; yeşil ışıkta aniden duran araca hız sınırını aşarak çarpmada yüzde 50’ye 50 |
| 84/f | Doğrultu değiştirme manevrasını yanlış yapma | Sağa dönüşü sağ şeritten ve dar kavisle yapmama, kontrolsüz U dönüşü | Yüzde 100 |
| 84/g | Şeride tecavüz | Şerit izleme kuralını ihlal edip iki şeridi birden kullanma | Yüzde 100; iki araç da birbirinin şeridine girmişse yüzde 50’ye 50 |
| 84/h (84/1-h) | Kavşakta geçiş önceliğine uymama | Tali yoldan ana yola çıkıp yol vermeme, işaretsiz kavşakta sağdan gelene yol vermeme | Yüzde 100; iki sürücü de yeşil ışık iddia ediyor ve belirlenemiyorsa yüzde 50’ye 50 |
| 84/i | Kaplamanın dar olduğu yerde geçiş önceliğine uymama | Tek aracın geçebileceği yolda geçiş hakkı vermeme | Yüzde 100 |
| 84/j | Manevra genel şartlarına uymama | Işık yeşile dönünce geri gelip arkadaki araca çarpma, tek yönlü yolda ters yöne geri manevra | Yüzde 100 |
| 84/l | Kurallara uygun park etmiş araca çarpma | Park hâlindeki araca çarpma | Yüzde 100 |
Oranlar, sigorta şirketlerinin maddi hasarlı kazalarda kullandığı SBM KTT kaza durum senaryolarından alınmıştır. Kazanız listedeki senaryoya birebir uymuyorsa veya yaralanma varsa sonuç değişebilir; her bendin istisnaları aşağıda ayrı başlıklarda anlatılıyor.
Trafik Kazalarında Kusur Nedir?
Kusur, sürücünün trafik kurallarına aykırı davranışı ile kaza arasındaki bağı ifade eder. Kural ihlali tek başına yeterli değildir; ihlalin kazayı doğurmuş olması aranır. Hukukta aradaki bağa illiyet bağı denir ve kusur tespitinin çekirdeğini oluşturur. Kırmızı ışıkta geçen sürücü, kazanın gerçekleştiği anda çoktan kavşağı terk etmişse ihlali kusur olarak değerlendirilmeyebilir.
Kusur, kazadan doğan iki ayrı süreçte karşınıza çıkar. Tazminat davasında zararın kim tarafından ve hangi oranda karşılanacağını, ceza davasında ise sürücünün cezalandırılıp cezalandırılmayacağını ve cezanın miktarını belirler. İki değerlendirme farklı ölçütlere dayanır ve birbirini bağlamaz. Ceza dosyasında beraat eden sürücü tazminat davasında kusurlu bulunabilir, tersi de mümkündür. Ayrımı baştan bilmek, sayfanın geri kalanını anlaşılır kılar.
Kusurun bir başka özelliği, dereceli olmasıdır. Hukuk düzeni sürücüleri kusurlu ve kusursuz diye ikiye ayırmaz; katkının ağırlığını yüzde olarak ölçer. Aynı kazada iki sürücünün de payı bulunabilir, üçüncü kişilerin ve yol koşullarının etkisi ayrıca değerlendirilebilir. Kaza tespit tutanağında yalnızca kural ihlalleri yazılıyken, dağılımın belirlenmesi teknik inceleme gerektirir. Bu nedenle kusur tartışması, hangi kuralın ihlal edildiğinden çok ihlalin kazayı nasıl doğurduğu üzerinden yürür.
Asli Kusur Nedir?
Asli kusur, Karayolları Trafik Kanunu'nda önceden sayılmış ağır kural ihlallerinden doğan kusurdur. Kanun koyucu bazı davranışları kazanın tipik ve baskın sebebi kabul etmiş, bunları tek tek listelemiştir. Liste kapalıdır; kıyas yoluyla genişletilemez ve maddede yer almayan ihlal ağır kusur olarak nitelendirilemez. Listede ışık ihlalinden şerit tecavüzüne, geçiş önceliğinden hatalı park manevrasına kadar on iki ayrı davranış yer alır.
Kanunun kurduğu sistem otomatik sonuç üretmez. Maddenin ikinci fıkrası, listedeki davranışın iki tarafta da bulunması ya da kazanın başka kural ihlallerinden doğması halinde oranın yönetmelikteki esaslara göre ayrı bir değerlendirmeyle belirleneceğini düzenler. Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 157. maddesi ayrıca istisna getirir: muhtemel bir kazayı önlemek veya can ve mal güvenliğini korumak amacıyla temel kurallardan birini ihlal etmek zorunda kalan ve bütün tedbirlere rağmen kazaya sebep olan sürücü sayılan haller kapsamına girmez. İstisna, kaçınmak için yapılan manevranın kendisini kural ihlali sayan otomatik değerlendirmelerin önüne geçer. Aynı madde istisnanın sınırını da çizer: zorlayıcı başka bir hareket veya durumun varlığı açıkça tespit edilmedikçe kusur oranları düşürülemez. Yani savunmanın kabul edilmesi için mecburiyetin dosyada somut biçimde ortaya konulması gerekir.
Buradan çıkan sonuç şudur: asli kusurlu olmak tek başına tam kusurlu olmak anlamına gelmez. Karşı tarafın da kural ihlali varsa dağılım değişir ve ağır kusurlu taraf zararının bir bölümünü talep edebilir. Karşı tarafın kendi davranışı zararı büyütmüşse, ödenecek tutar müterafik kusur nedeniyle indirilir. Sayılan hal bir başlangıç noktasıdır, sonucun kendisi değildir.
Karayolları Trafik Kanunu m.84'te Sayılan Asli Kusur Halleri
Ağır kusur halleri kanunda tek tek sayılmıştır. Karayolları Trafik Kanunu'nun 84. maddesi "Trafik kazalarında sürücü kusurlarının tespiti ve asli kusur sayılan haller" başlığını taşır ve on iki hali listeler. Aynı liste, Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 157. maddesinde de yer alır; biri kanun, diğeri yönetmelik karşılığıdır. Liste sınırlıdır; maddede yer almayan ihlal sayılan haller arasına eklenemez. Madde metnine Karayolları Trafik Kanunu m.84 bağlantısından ulaşabilirsiniz. Aşağıdaki tabloda her bent, kanundaki ifadesi ve uygulamada sık görülen örneğiyle birlikte veriliyor. Kaza tespit tutanaklarında ve aramalarda aynı bent "84/h", "84/1-h" veya "K.Y.T.K. 84/h" gibi farklı biçimlerde yazılır; hepsi aynı hâli gösterir. 84 dışında kalan 52/1-b, 56/1-c veya 57/1-b gibi kodların anlamı için kaza tespit tutanağı kusur kodları yazımıza bakabilirsiniz. Kış lastiği bulunmamasının kazadaki kusura etkisi kış lastiği cezası yazısında ele alınmıştır.
| Bent | Kanundaki Kural (KTK m.84) | Uygulamada Sık Görülen Örnek |
|---|---|---|
| 84/a | Kırmızı ışıklı trafik işaretinde veya yetkili memurun dur işaretinde geçme | Kavşağa kırmızı ışıkta girip yeşil ışıkta ilerleyen araca çarpma |
| 84/b | Taşıt giremez trafik işareti bulunan karayoluna veya bölünmüş karayolunda karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şerit, rampa ve bağlantı yollarına girme | Tek yönlü yola ters yönden girme |
| 84/c | İkiden fazla şeritli taşıt yollarında, karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şerit veya yol bölümüne girme | Sollama sırasında karşı şeride geçip gelen araçla çarpışma |
| 84/d | Arkadan çarpma | Takip mesafesini koruyamayıp öndeki araca arkadan vurma |
| 84/e | Geçme yasağı olan yerlerde geçme | Kesintisiz çizgide veya viraj çıkışında sollama |
| 84/f | Doğrultu değiştirme manevralarını yanlış yapma | Sağ şeritten sola dönüş yapıp düz giden araca çarpma |
| 84/g | Şeride tecavüz etme | Şerit çizgisini ihlal ederek yandaki araca temas etme |
| 84/h | Kavşaklarda geçiş önceliğine uymama | Tali yoldan ana yola çıkarken önceliği olan araca yol vermeme |
| 84/i | Kaplamanın dar olduğu yerlerde geçiş önceliğine uymama | Dar köprüde veya daralan yolda karşıdan gelene yol vermeme |
| 84/j | Manevraları düzenleyen genel şartlara uymama | Geri manevrada çevreyi kontrol etmeden hareket etme |
| 84/k | Yerleşim birimleri dışındaki karayolunun taşıt yolu üzerinde, zorunlu haller dışında park etme veya duraklama ve her durumda gerekli tedbirleri almama | Şehirlerarası yolda reflektör koymadan bekleme |
| 84/l | Park için ayrılmış yerlerde veya taşıt yolu dışında kurallara uygun olarak park edilmiş araçlara çarpma | Otoparkta kurallara uygun duran araca çarpma |
Listede yer almayan ihlaller kusursuzluk anlamına gelmez. Hız sınırını aşmak, takip mesafesini korumamak, alkollü araç kullanmak ve emniyet kemeri takmamak maddede sayılmaz; buna karşılık kazanın oluşumuna katkı sağladıklarında kusur doğururlar. Maddenin ikinci fıkrası konuyu açıkça düzenler: sayılan hareketlerden biri kazaya karışan sürücülerden birden fazlası tarafından yapılmışsa ya da kaza başka kural ihlallerinden doğmuşsa, kusur oranı yönetmelikteki esaslara göre ayrıca tespit edilir. Kanunun listesi bu nedenle sonucu değil, değerlendirmenin başlangıcını belirler.
KTK 84/1-h Kusur Oranı Yüzde Kaç?
Karayolları Trafik Kanunu m. 84'ün (h) bendi, kavşaklarda geçiş önceliğine uymamayı asli kusur sayar; kanun bu bent için bir yüzde vermez. Yalnız maddi hasarlı ve anlaşmalı tutanakla sonuçlanan kazada sigorta şirketleri 2017/18 sayılı Genelge uyarınca yalnız yüzde 0, 50 veya 100 oranını kullanır. SBM'nin kaza senaryolarına göre tali yoldan ana yola çıkıp yol vermeyen araç ve işaretsiz kavşakta sağdan gelene yol vermeyen araç yüzde 100 kusurludur. İki sürücü de kendisine yeşil ışık yandığını söylüyor ve hangisinin haklı olduğu belirlenemiyorsa oran yüzde 50'dir.
Yaralanmalı veya ölümlü kazada ve tazminat davasında bilirkişi bu üç oranla sınırlı değildir. Karşı tarafın hız ihlali gibi tali kusurları da dikkate alınarak yüzde 75'e yüzde 25 gibi bir dağılım belirlenebilir; son kararı mahkeme verir. Kendi kazanıza en yakın resmî senaryoyu ve oranını trafik kazası kusur oranı hesaplama aracında görebilirsiniz.
Tali Yoldan Ana Yola Çıkışta Kusur Maddesi Hangisi?
Tali yoldan ana yola çıkan sürücünün uyması gereken kural KTK m. 57/1-b-5’tir: trafik zabıtası, işaret levhası veya ışıklı işaret bulunmayan kavşakta tali yoldan ana yola çıkan sürücü, ana yoldan gelen araçlara geçiş hakkı vermek zorundadır. Kavşakta “Yol Ver” veya “Dur” levhası ya da trafik ışığı varsa sürücü ayrıca bu işaretlere uymakla yükümlüdür (KTK m. 47/1). Aynı olay, ihlal edilen kural bakımından 57/1-b-5, asli kusur hâli bakımından 84/h ile anılır. 57. maddedeki bu kurala uymamanın idari para cezası 5.000 TL’dir (KTK m. 57, ikinci fıkra, 7574 sayılı Kanunla değişik). Ana yoldaki aracın hız sınırını belirgin biçimde aşması, yaralanmalı kazada ve davada dağılımı tali yoldan çıkan sürücü lehine değiştirebilir.
KTK 84/d Arkadan Çarpma Kusur Oranı Yüzde Kaç?
Karayolları Trafik Kanunu m. 84'ün (d) bendi arkadan çarpmayı asli kusur sayar; kanun bu bent için de bir yüzde vermez. Maddi hasarlı kazada sigorta şirketlerinin uyguladığı SBM KTT kaza durum senaryoları listesinde kırmızı ışıkta duran veya aynı şeritte önünde giden araca arkadan çarpan araç yüzde 100 kusurludur; dayanak takip mesafesi kuralıdır (KTK m. 56/1-c). İstisna da aynı listededir: yeşil ışıkta aniden duran araç ile hız sınırını aşarak ona arkadan çarpan araç yüzde 50'şer kusurlu sayılır. Zincirleme kazada her çarpma ayrı değerlendirilir.
KTK 84/f Doğrultu Değiştirme Kusur Oranı Yüzde Kaç?
(f) bendi, dönüş ve yön değiştirme gibi doğrultu değiştirme manevralarını yanlış yapmayı asli kusur sayar. SBM senaryolarında sağa dönüşü sağ şeritten ve dar kavisle yapmayan araç (KTK m. 53) ile kontrolsüz U dönüşü yapan araç yüzde 100 kusurludur. Işıklı kavşakta kurala uygun dönen araca yanlış şeritten gelerek çarpan araç da yüzde 100 kusurlu sayılır. Yasak yerde duran araç ile sağa dönüşü dar kavisle yapmayan aracın çarpıştığı senaryoda ise oran yüzde 50'ye yüzde 50'dir.
KTK 84/g Şeride Tecavüz Kusur Oranı Yüzde Kaç?
(g) bendi şeride tecavüzü, yani aracın kendi şeridinden taşarak başka bir şeride girmesini asli kusur sayar. SBM senaryolarında şerit izleme kuralını ihlal ederek iki şeridi birden kullanan araç yüzde 100 kusurludur (KTK m. 56/1-a). İki araç da en sağ şeridi izlemeyip birbirinin şeridine girmişse, düz yolda da kavşak ortasında da oran yüzde 50'ye yüzde 50'dir (KTK m. 46/a). Karşı yönün şeridine geçerek çarpışan araç ise yüzde 100 kusurludur.
KTK 84/i ve Yönetmelik 109/b-7 Maddesi Nedir?
Karayolları Trafik Kanunu m. 84'ün (i) bendi, kaplamanın dar olduğu yerlerde geçiş önceliğine uymamayı asli kusur sayar. Bu bendin yönetmelikteki karşılığı Karayolları Trafik Yönetmeliği m. 157/a-9'dur; dar yolda kimin yol vereceğini ise KTK m. 56/1-e ve Yönetmelik m. 106/c düzenler. Tipik örnek, tek aracın geçebileceği dar köprüde veya daralan yolda karşıdan gelen araca yol vermemektir.
Tutanaklarda bu bentle birlikte görülen "Yön. 109/b-7" ise ayrı bir kuralı gösterir. Yönetmelik m. 109/b-7'ye göre trafik zabıtası, işaret levhası veya ışıklı işaret bulunmayan kavşaklarda bir iz veya mülkten çıkan sürücü, karayolundan gelen araçlara geçiş hakkı vermek zorundadır; kanundaki karşılığı KTK m. 57/b-7'dir. Site, otopark, akaryakıt istasyonu veya toprak yoldan ana yola çıkarken yoldaki araçla çarpışma bu kurala girer.
Maddi hasarlı kazada SBM KTT kaza durum senaryolarına göre iz veya mülkten çıkarken yoldaki aracın geçişini beklemeyen araç yüzde 100 kusurludur; liste bu kuralı “Yön. 109/c-6” biçiminde, farklı bir numarayla anar. Tek aracın geçebileceği dar yolda karşılaşıp geçiş hakkı vermeyen araç da yüzde 100 kusurlu sayılır. Madde 84 kendi başına para cezası öngörmez; idari para cezası ihlal edilen kurala göre KTK m. 57 veya m. 56'dan uygulanır.
Tutanakta (i) bendi ile 109/b-7 birlikte yazılmışsa, önce kroki ve olay anlatımının hangi kurala uyduğunu kontrol edin: dar kaplamada karşılaşma mı, mülkten çıkış mı? Yoldaki aracın hız sınırını aşması gibi tali kusurlar yaralanmalı kazada ve davada oranı değiştirebilir. Süre ve başvuru yolu için kaza tespit tutanağına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.
Yönetmelik 109/b-8 Dönüş Yapan Sürücü Kusur Oranı Yüzde Kaç?
Karayolları Trafik Yönetmeliği m. 109/b, trafik zabıtası, trafik işaret levhası veya ışıklı işaret cihazı bulunmayan kavşaklarda kimin geçiş hakkı vereceğini sayar. 8 numaralı alt bent şöyledir: “Dönüş yapan sürücüler, doğru geçmekte olan araçlara, (…) Geçiş hakkını vermek zorundadırlar.” Yani böyle bir kavşakta dönen araç, kavşaktan düz devam eden araca yol verir. Kanundaki karşılık maddesi olan KTK m. 57/b ise yalnız yedi alt bent sayar; bu kural kanunda ayrı bir alt bent olarak yer almaz, yalnız yönetmelikte bulunur. Kural yönetmeliğin “Kavşaklarda Geçiş Hakkı” başlıklı maddesinde yer aldığından ihlali, KTK m. 84/h'deki kavşaklarda geçiş önceliğine uymama hâli kapsamında değerlendirilir.
Kanun ve yönetmelik bu kural için bir yüzde vermez. SBM KTT kaza durum senaryolarında dönen aracın düz giden araca yol vermemesini doğrudan karşılayan bir senaryo yoktur; maddi hasarlı kazada oran tutanaktaki kroki ve kaza şekline göre belirlenir. Listede ters durum yer alır: kavşak kolları işaretlenmemiş kavşakta dönüşünü kurallara uygun tamamlayan araçla, kavşağa yaklaşırken hızını azaltmayan araç çarpışırsa kusur yüzde 100 hızını azaltmayan araçtadır (Durum 23). Işıklı kavşakta 109/b uygulanmaz; yeşil ışıkta kurala uygun dönen araca yanlış şeritten gelen araç yüzde 100 kusurludur (Durum 3). Yaralanmalı kazada ve tazminat davasında oranı bilirkişi raporu ve mahkeme belirler.
KTK 84/j Manevra Kusur Oranı Yüzde Kaç?
(j) bendi, manevraları düzenleyen genel şartlara uymamayı asli kusur sayar; bu şartlar KTK m. 67'de yer alır ve geriye gitme ile park yerinden çıkış bunların başında gelir. SBM senaryolarında ışık yeşile döndüğünde geriye hareket edip arkadaki araca çarpan araç ile tek yönlü yolda ters yöne geri manevra yapan araç yüzde 100 kusurludur. Bu bentlerin hepsinde yaralanmalı veya ölümlü kazada ve tazminat davasında oran bu listeyle sınırlı kalmaz; bilirkişi dosyadaki delillere göre ayrıca belirler.
Tali Kusur Nedir?
Tali kusur, kanunda sayılan ağır haller dışında kalan, ancak kazanın oluşumuna katkı sağlayan kural ihlallerinden doğar. Hız ihlali, takip mesafesine uymama, dikkatsiz sürüş, yorgun araç kullanma ve aracın teknik bakımını ihmal etme tipik örneklerdir. Seyir hâlinde telefon kullanmanın kazadaki yeri trafikte telefon kullanma cezası yazısında ayrıca ele alınır. Kavram kanunda tanımlanmaz; sayılan hallerin dışında kalan kusur türleri için kullanılan uygulama terimidir. Ağırlığı düşüktür, ancak varlığı tartışmasızdır. İkincil nitelikte olması, hukuki sonuç doğurmadığı anlamına gelmez.
İkincil kusuru bulunan tarafın sorumluluktan kurtulacağı yaygın bir yanılgıdır. Kavram hem tazminat hem ceza sorumluluğu doğurur; yalnızca dağılımdaki payı daha küçüktür. Yüzde yirmi payı bulunan sürücü, karşı tarafa ödenecek tazminatın aynı oranındaki kısmından sorumlu olur ve kendi talebinden de aynı oranda indirim görür. Ceza dosyasında ise kusurun bulunması, taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçunun oluşması için yeterlidir; derecesi cezanın miktarında dikkate alınır. Söz konusu kusur türü, sorumluluğu ortadan kaldıran değil paylaştıran bir kavramdır.
Asli ve Tali Kusur Arasındaki Fark
İki kavram, kural ihlalinin ağırlığına göre ayrılır. Kanun koyucu bazı ihlalleri kazanın doğrudan sebebi saymış ve önceden listelemiştir; kalan ihlaller somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Ayrımın pratik önemi, kusur dağılımı tartışmasının nereden başlayacağını belirlemesidir. Sayılan hallerden birini işleyen tarafta değerlendirme aleyhe bir noktadan başlar, ancak sonuç baştan belli değildir. Aşağıdaki tablo iki kavramı beş ölçüt üzerinden karşılaştırıyor.
| Karşılaştırma Kriteri | Asli Kusur | Tali Kusur |
|---|---|---|
| Yasal dayanak | Karayolları Trafik Kanunu m.84'te tek tek sayılmıştır | Ayrı bir maddede tanımlanmaz, sayılan haller dışındaki ihlalleri kapsar |
| Ağırlık derecesi | Kazanın doğrudan ve baskın sebebi kabul edilir | Kazanın oluşumuna katkı sağlayan ikincil sebep sayılır |
| Tazminata etkisi | Zararın büyük bölümünden sorumluluk doğurur, kendi talebinden yüksek oranda indirim yapılır | Sorumluluk payı daha düşüktür, talep aynı oranda azalır |
| Ceza sorumluluğuna etkisi | Derecesi cezanın belirlenmesinde aleyhe değerlendirilir | Ceza sorumluluğunu kaldırmaz, derecesi lehe gözetilir |
| Uygulamada sık görülen örnek | Kırmızı ışıkta geçme, arkadan çarpma, geçiş önceliğine uymama | Hız sınırını aşma, aracın bakımını ihmal etme, yorgun sürüş |
Tablodaki ayrım, taraflardan yalnızca birinin kusurlu olduğu anlamına gelmez. Aynı kazada her iki sürücü de farklı derecelerde kusurlu bulunabilir. Kırmızı ışıkta geçen sürücü sayılan haller kapsamına girerken, hız sınırını aşarak çarpışmanın şiddetini artıran karşı sürücü de tali kusurlu kabul edilebilir. Böyle bir dosyada kusur oranı iki taraf arasında paylaştırılır ve her iki taraf da kendi payı kadar sorumlu olur.
Uygulamada Sık Karşılaşılan Kaza Senaryoları
Aşağıdaki senaryolar yol gösterici niteliktedir, bağlayıcı değildir. Her dosya kendi delilleri, kaza yeri koşulları ve tarafların beyanlarıyla birlikte değerlendirilir. Tabloda üçüncü kolon özellikle önemlidir; dağılımı tersine çevirebilecek unsurları gösterir. Kendi kazanızı tablodaki satırlardan birine yerleştirirken üçüncü kolonu mutlaka okuyun.
| Kaza Durumu | Genellikle Asli Kusurlu Sayılan Taraf | Kusuru Değiştirebilecek Unsur |
|---|---|---|
| Öndeki araca arkadan çarpma | Arkadan çarpan sürücü | Öndeki aracın sebepsiz ani fren yapması, geri manevraya geçmesi veya stop lambasının çalışmaması |
| Kavşakta kırmızı ışıkta geçme | Işık ihlalini yapan sürücü | Sinyalizasyonun arızalı olması veya geçiş üstünlüğüne sahip aracın bulunması |
| Tali yoldan ana yola çıkış | Tali yoldan çıkan sürücü | Ana yoldaki aracın hız sınırını belirgin biçimde aşmış olması |
| Şerit değiştirirken çarpışma | Şerit değiştiren sürücü | Yandaki aracın görüş alanına aniden girmesi veya aşırı hızlı seyretmesi |
| Geçme yasağı olan yerde sollama | Sollama yapan sürücü | Öndeki aracın sinyal vermeden sola dönmesi |
| Ters yönden gelen araçla çarpışma | Ters yöne giren sürücü | Karşı taraftaki sürücünün dikkatsizliği veya hız ihlali |
| Geri manevra sırasında çarpma | Geri manevra yapan sürücü | Arkadan gelen aracın kural dışı seyretmesi veya park yasağı olan yerde bulunması |
| Yaya geçidinde yayaya çarpma | Sürücü | Yayanın kırmızı ışıkta veya geçit dışından aniden yola girmesi |
Aynı senaryoda dağılımın değişmesinin sebebi delillerdir. Kamera görüntüsü, fren izi, çarpma açısı ve tanık beyanı tabloda görünen sıralamayı tersine çevirebilir. Bilirkişi değerlendirmeyi kural ihlali listesi üzerinden değil, kazanın nasıl geliştiği üzerinden yapar. Tablodaki satırı kendi dosyanızın sonucu olarak okumamanız gerekir.
Yaya ve Yolcu Kusuru Nasıl Değerlendirilir?
Kusur yalnızca sürücülere atfedilmez. Karayolları Trafik Yönetmeliği, sürücüler dışında kalan kişilerin kusur durumlarının da kurallara, yasaklamalara, kısıtlamalara ve talimatlara uymamadaki tutum ve davranışlara göre belirleneceğini düzenler. Yaya geçidi bulunmayan yerden karşıya geçen, kırmızı ışıkta yola inen veya bariyer aşarak otoyola çıkan yaya kendi davranışıyla değerlendirmeye girer. Sürücünün de hız ihlali veya dikkatsizliği varsa pay iki taraf arasında bölüşülür.
Yolcunun durumu farklı işler. Yolcu, aracı kullanan taraf olmadığı için kazanın oluşumuna kural olarak katkı sağlamaz. Kusuru gündeme geldiğinde çoğu zaman müterafik kusur başlığı altında değerlendirilir; emniyet kemerini takmamak veya sürücünün alkollü olduğunu bilerek araca binmek tipik örneklerdir. Yolcunun kazaya katkısı bulunmayan dosyalarda kusur oranı tartışması yalnızca sürücüler arasında yürütülür.
Alkollü Araç Kullanımı Kusuru Nasıl Etkiler?
Alkollü araç kullanmak tek başına kusur oluşturmaz. Karayolları Trafik Kanunu'nun 48. maddesi alkollü sürüşü yasaklar ve idari yaptırıma bağlar, ancak yaptırımın varlığı kazadaki kusuru kendiliğinden doğurmaz. Aranan şey, alkol ile kaza arasındaki illiyet bağıdır. Kırmızı ışıkta duran alkollü sürücüye arkadan çarpıldığında, alkol kazanın sebebi olmadığı için kusur alkolden doğmaz. Ayrım sigorta tarafında daha da belirleyicidir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, hasarın teminat dışı sayılabilmesi için salt alkollü olmanın yetmediğini açıkça ortaya koymuştur.
O halde, hasarın teminat dışı kalabilmesi için sürücünün sadece alkollü olması yetmeyip kazanın münhasıran alkolün etkisinde oluşması gerekmektedir.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2021/7542 E., 2022/1535 K., 03.02.2022
Kararın pratik sonucu ağırdır. Kazanın oluşumunda alkol dışında başka unsurlar da rol oynamışsa ya da sürücü tam kusurlu değilse hasar teminat kapsamında kalır. Aynı kararda Yargıtay, hasarın teminat dışı kaldığını ispat yükünün Türk Ticaret Kanunu'nun 1281. maddesi uyarınca sigortacıya düştüğünü belirtmiştir. Promil değerini göstermek sigorta şirketi için yeterli değildir; kazanın münhasıran alkolden doğduğunu ortaya koyması gerekir.
Alkolün kusur raporuna yansıması ayrı bir konudur. Bilirkişi, alkolün sürüş yeteneğine etkisini değerlendirip oranı buna göre belirlediğinde, aynı gerekçe tazminattan ikinci kez indirim sebebi yapılamaz. Yargıtay, kusur raporunda alkol zaten değerlendirilmişken ayrıca müterafik kusur indirimi uygulanmasını mükerrer bularak kararı bozmuştur (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2021/2901 E., 2021/2416 K., 03.06.2021). Zorunlu trafik sigortasında mağdurun hakkı korunur; sigortacı ödemeyi yapar, koşulları varsa poliçenin tarafı olan sigortalıya rücu eder.
Ehliyetsiz Araç Kullanımı
Ehliyetsiz araç kullanmak da tek başına kusur doğurmaz. Alkolde işleyen mantık burada da geçerlidir: aranan şey, sürücü belgesinin bulunmaması ile kazanın oluşumu arasındaki bağdır. Yargıtay, sürücü belgesiz araç kullanmanın kazaya sebebiyet veren veya zararı artıran bir kusur teşkil etmediğini, düzenlemenin idari nitelikte olduğunu belirtmiş ve bu gerekçeyle müterafik kusur indirimi yapılamayacağına hükmetmiştir (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2023/6912 E., 2025/1594 K., 03.02.2025). Bu ihlalin para cezası ve aracı kullandıran sahibin durumu ehliyetsiz araç kullanmanın idari cezası yazısında anlatılıyor.
Sigorta tarafında sonuç farklıdır. Zorunlu trafik sigortası zarar görene ödeme yapmaya devam eder, çünkü teminat mağduru korumak için kurulmuştur. Sigortacı ödediği tutarı, ehliyetsiz sürücü kazada kusurluysa kusuru oranında, poliçenin tarafı olan sigortalıya (çoğunlukla araç sahibi-işleten) rücu edebilir; sigortalı da iç ilişkide aracı kullanan kişiye başvurabilir. Kasko poliçelerinde ehliyetsizlik çoğu zaman teminat dışı hal olarak düzenlenir, kendi aracınızın hasarı karşılanmayabilir. Poliçenizin genel şartlarını kaza sonrasında değil, öncesinde okumanızda yarar var.
Kask ve Emniyet Kemeri Kullanmama
Kask ve emniyet kemeri, kazanın oluşumunda değil zararın büyüklüğünde rol oynar. Kaza zaten gerçekleşmiştir; koruyucu ekipmanın eksikliği yaralanmayı ağırlaştırır. Hukuk düzeni durumu kusur değil müterafik kusur sayar ve tazminattan indirim sebebi kabul eder. Ayrım, alınacak tutarı doğrudan etkiler.
İndirimin uygulanabilmesi için illiyet bağı aranır. Kask takmama, ancak kafa travması ve maluliyetle arasında bağ kurulabildiği takdirde indirim sebebi olur; yerleşik uygulamada oran yüzde yirmi olarak uygulanmaktadır (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2021/11299 E., 2022/5956 K., 28.03.2022). Emniyet kemeri için de aynı ölçüt geçerlidir; kemersizliğin yaralanmaya somut etkisi yoksa indirim yapılamaz (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2023/3628 E., 2025/986 K., 27.01.2025). Verilen oran bağlayıcı değildir, dosyadaki tıbbi değerlendirmeye göre değişir.
Kusur Oranları Ne Anlama Gelir?
Kusur oranı, kazanın oluşumundaki payın yüzde olarak ifade edilmesidir. Oran; kural ihlallerinin ağırlığı, ihlalin kazayla bağı ve olayın gelişme biçimi birlikte değerlendirilerek belirlenir. Uygulamada sıfır, yirmi beş, elli, yetmiş beş ve yüz basamakları sık kullanılır, ancak arada kalan değerler de mümkündür. Tek taraf sayılan hallerden birini işlemiş ve karşı tarafın hiçbir ihlali yoksa dağılım uçlarda toplanır; iki tarafın da ihlali varsa oran ortaya yaklaşır. Aşağıdaki tablo her basamağın anlamını ve talebinizi nasıl etkilediğini gösteriyor.
| Kusur Oranı | Ne Anlama Gelir | Tazminat Talebine Etkisi |
|---|---|---|
| Kusursuz (%0) | Kazanın oluşumunda hiçbir kural ihlaliniz bulunmaz | Zararınızın tamamını talep edebilirsiniz |
| Düşük dereceli kusur (uygulamada sık görülen dağılım %25) | Kazaya sınırlı katkınız vardır, ağırlık karşı taraftadır | Talebiniz payınız kadar azalır, karşı tarafa da aynı oranda sorumlusunuz |
| Eşit kusur (%50) | İki taraf da kazaya aynı ölçüde sebep olmuştur | Her iki taraf zararının yarısını talep edebilir |
| Ağır dereceli kusur (uygulamada sık görülen dağılım %75) | Kazanın baskın sebebi sizsiniz, karşı tarafın katkısı sınırlıdır | Talebiniz büyük oranda azalır, karşı tarafın zararının çoğundan sorumlu olursunuz |
| Tam kusur (%100) | Kaza tümüyle sizin kural ihlalinizden doğmuştur | Karşı taraftan tazminat talep edemezsiniz |
Tablodaki yüzdeler uygulamada sık rastlanan dağılımlardır; bağlayıcı değildir ve bilirkişi değerlendirmesine göre değişir. Belirli bir kaza senaryosu için önceden kesin oran verilemez.
Tam kusurlu sayılmak her kapıyı kapatmaz. Kendi kasko poliçeniz varsa aracınızın hasarı poliçe kapsamında karşılanabilir. Poliçede ferdi kaza teminatı bulunuyorsa tedavi giderleri ve sakatlık ödemesi için başvurabilirsiniz. Aracınızdaki yolcular payınızdan etkilenmez; zorunlu trafik sigortanız yolcuların bedeni zararlarını karşılar. Tam kusur, karşı tarafa yöneltilen talebi ortadan kaldırır, kendi sigorta ilişkilerinizi değil.
Müterafik Kusur ve Kusur İndirimi
Müterafik kusur, zarar görenin kendi davranışıyla zararın doğmasına veya artmasına katkı sağlamasıdır. Türk Borçlar Kanunu'nun 52. maddesi hakime, katkının ağırlığına göre tazminatı indirme yetkisi verir. Kritik nokta şudur: müterafik kusur talep hakkını ortadan kaldırmaz, yalnızca tutarı azaltır. Kavramın kapsamı ve türleri için müterafik kusur sayfamızı inceleyebilirsiniz.
İndirim, hesaplanan zarar üzerinden oransal olarak uygulanır. Önce zarar kalemleri tam olarak belirlenir, sonra zarar görenin katkı oranı düşülür. Mahkeme, müterafik kusuru taraflar ileri sürmese dahi kendiliğinden dikkate alır; savunma bir defi niteliğinde değildir. Buna karşılık aynı olgu iki kez düşülemez. Zarar görenin payı kusur raporunda veya aktüerya hesabında zaten dikkate alınmışsa, aynı gerekçeyle ikinci bir indirim mükerrer sonuç doğurur ve bozma sebebidir (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2021/6769 E., 2022/1685 K., 07.02.2022).
Uygulamada sık karşılaşılan müterafik kusur halleri sınırlıdır. Kask veya emniyet kemeri kullanmamak, alkollü olduğunu bilerek sürücünün aracına binmek ve yola düşen yükü toplamak için karayolunda bulunmak bunların başında gelir. Sürüş güvenliğinin tehlikeye düştüğünü bilerek araca binen yolcunun durumu müterafik kusur sayılır (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2023/7198 E., 2023/10724 K., 12.10.2023). Kaçınılmazlık hali ise ayrı bir kavramdır ve tarafların hiçbir kusuru bulunmadığı halde kazanın önlenemediği durumu anlatır; böyle bir dosyada zarar, dağılım yapılmaksızın hakkaniyet ölçütüne göre paylaştırılır.
Kusur Tespiti Nasıl Yapılır?
Kusur tespiti tek aşamada tamamlanmaz. Aynı kaza için üç ayrı değerlendirme yapılır ve üçünün sonucu farklı çıkabilir. Kolluk kaza yerinde tutanağı düzenler, sigorta şirketleri kendi değerlendirmesini yapar, yargılama aşamasında ise bilirkişi incelemesi devreye girer. İlk değerlendirme nihai sonuç değildir; her aşamanın itiraz süresi ayrıca takip edilmelidir.
İlk aşama kaza yerinde başlar. Kolluk, olay yeri krokisini çizer, tarafların beyanını alır ve tespit ettiği kural ihlallerini tutanağa geçirir. İkinci aşamada maddi hasarlı kazalarda sigorta şirketleri tutanağı merkezi kayıt sistemi üzerinden değerlendirir. Şirketler arasında görüş birliği sağlanamazsa dosya Kaza Kusur Değerlendirme Komisyonuna gider. Kaba bir ön fikir edinmek için kusur oranı hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
Üçüncü aşama yargılamadır ve bağlayıcı sonucu üreten aşamadır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 266. maddesi, çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren hallerde bilirkişinin görüşüne başvurulmasını öngörür. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, ceza dosyası dahil tüm delillerin incelenmesini ve uzman bilirkişi heyetinden denetime elverişli, ayrıntılı ve gerekçeli rapor alınmasını aramaktadır (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2023/6491 E., 2025/2870 K., 20.02.2025). Mahkemenin belirlediği oran, önceki iki aşamadaki değerlendirmelerin yerine geçer.
Kaza Tespit Tutanağı Mahkemeyi Bağlar mı?
Hayır, kaza tespit tutanağı mahkemeyi bağlamaz. Tutanak idari bir işlem değil, delil niteliğinde bir belgedir ve aksi ispat edilebilir. Kolluk tarafından düzenlenen tutanakta oran yer almaz; Karayolları Trafik Yönetmeliği m.156/a-3 uyarınca yalnızca tespit edilen kural ihlalleri yazılır. Oranı sigorta şirketleri veya mahkeme belirler.
Mahkeme, tutanağı dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirir ve teknik inceleme yaptırır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, tutanaktaki kusur tayiniyle bağlı kalınmasını eksik inceleme saymıştır (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2022/12696 E., 2024/11123 K., 14.11.2024). Tutanaktaki kayıt aleyhinize olsa dahi dosyayı kapatmaz. Kamera görüntüsü, fren izi ve tanık beyanı sonucu değiştirebilir.
Kusur Oranı Nasıl Sorgulanır?
Maddi hasarlı kazalarda kusur oranı, halk arasında TRAMER olarak bilinen Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezi sistemi üzerinden öğrenilir. Sorgulama, Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezi internet sitesindeki hizmetler menüsünden ya da e-Devlet üzerindeki kaza tespit tutanağı sorgulama hizmetinden yapılır. Plaka ve kimlik numarası bilgisi yeterlidir. Tutanak sigorta şirketine iletildikten sonra sisteme yüklenir, sonuç birkaç iş günü içinde görünür hale gelir.
Sorgulama sonucunun ne gösterdiğini bilmek gerekir. Ekranda görünen değer, sigorta şirketlerinin veya komisyonun değerlendirmesidir; mahkemenin belirlediği oran değildir. Yaralamalı ve ölümlü kazalarda ise adli süreç işlediği için tutanak e-Devlet üzerinde görünmez, dosya savcılıktan veya mahkemeden edinilir. Sonuç düşük ödemeye dayanak yapıldığında itiraz süresi işlemeye başlar, bu nedenle sorgulamayı düzenli takip etmeniz gerekir.
Kusur Tespitine İtiraz
Kusur oranına itiraz, sürecin hangi aşamasında olduğunuza göre farklı mercilere yapılır. Üç ayrı yol bulunur ve üçünün süresi ile usulü birbirinden ayrıdır. İlk yol maddi hasarlı kazalarda sigorta şirketinin değerlendirmesine karşı işletilir; oranın size bildirilmesinden itibaren beş iş günü içinde, bir defaya mahsus olmak üzere Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezi nezdindeki komisyona itiraz edilir. Süre kısadır ve kaçırıldığında kapanır.
İkinci yol tutanağın içeriğine yöneliktir. Kaza tespit tutanağı tek başına iptal davasına konu edilemez, ancak asıl uyuşmazlık görülürken içeriğine itiraz edilir. Yaralamalı ve ölümlü kazalarda soruşturma aşamasında Cumhuriyet Başsavcılığına, kovuşturma aşamasında mahkemeye dilekçe verilir. Üçüncü ve en etkili yol, yargılama sırasında bilirkişi raporuna itirazdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 281. maddesi, raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksik görülen hususların tamamlanmasını veya yeni bilirkişi görevlendirilmesini isteme imkanı tanır. İtirazın somut gerekçeye dayanması şarttır; raporu beğenmediğinizi yazmanız sonuç doğurmaz. Ayrıntılar için kaza tespit tutanağına itiraz sayfamıza bakabilirsiniz. Yargıtay, kusur araştırmasının yüzeysel bırakılmasını bozma sebebi saymaktadır.
Olayın meydana geliş şekli, kaza tespit tutanağındaki kusur tayini ile bağlı kalınarak başkaca kusur araştırması yapılmaması, hakemce kusur bilirkişi raporu alınmaması gibi hususlar değerlendirildiğinde, kusur oranlarına ilişkin yapılan araştırma yeterli görülmemiş olup eksik inceleme ile hüküm kurulamaz.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2023/3198 E., 2025/3360 K., 27.02.2025
Kararın size sağladığı imkan şudur: tutanaktaki değerlendirmeye dayanılarak kurulan hüküm, kusur araştırması yapılmadığı gerekçesiyle kaldırılabilir. Raporlar arasında çelişki bulunduğunda ise dosyanın İstanbul Teknik Üniversitesi trafik kürsüsü, Karayolları Genel Müdürlüğü Trafik Fen Heyeti veya Adli Tıp Kurumu Trafik İhtisas Dairesi gibi uzman kurumlara gönderilerek çelişkiyi giderici rapor alınması gerekir (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2023/10361 E., 2024/138 K., 09.01.2024). Büromuz, itiraz dilekçesini hazırlamadan önce raporu teknik yönüyle inceler ve hangi noktanın denetime elverişli olmadığını belirler.
Kusur Oranının Tazminata Etkisi
Kusur oranı, tazminat hesabının son adımında devreye girer. Zarar kalemleri önce tam olarak hesaplanır, ardından karşı tarafın payı kadarı talep edilebilir hale gelir. Kendi payınız bulunuyorsa aynı oranda indirim uygulanır. Aşağıdaki kalemler oranla birlikte azalan başlıca zarar türleridir.
- Araç hasar bedeli ve onarım giderleri kusur oranı kadar azalır.
- Araç değer kaybı talebi aynı oranda düşer.
- Tedavi giderleri ve geçici iş göremezlik zararı paya göre bölünür.
- Sürekli iş göremezlik nedeniyle istenen maddi tazminat aynı biçimde indirilir.
- Destekten yoksun kalma tazminatı da kusur oranına tabidir.
- Manevi tazminat formülle hesaplanmaz, ancak dağılım hakimin takdirinde gözetilir.
Aşağıdaki rakamlar tamamen temsilidir ve yalnızca yöntemi göstermek amacıyla seçilmiştir; gerçek bir dosyaya ait değildir. Zararı yüz bin lira olarak hesaplanan sürücünün payı yüzde yirmi kabul edilirse, talep edebileceği tutar seksen bin liraya iner. Aynı sürücünün payı yüzde kırka çıksaydı talep altmış bin liraya düşerdi. Oranda yaşanan küçük bir değişiklik sonucu doğrudan kaydırır.
Hesaba esas alınacak değerin hangi merciden geldiği de belirleyicidir. Sigorta şirketinin dosyanıza uyguladığı oran ile mahkemenin bilirkişi incelemesi sonunda belirlediği oran farklı çıkabilir. Sigorta ödemesini düşük oranla aldıysanız, aradaki farkı yargılama yoluyla talep etme imkanınız bulunur. Ödemeyi kabul ederken ibraname imzalamamaya dikkat etmeniz gerekir.
Zincirleme Kazalarda Kusur Dağılımı
Zincirleme kazada tek bir oran belirlenmez. Her sürücünün eylemi ayrı ayrı ele alınır ve kendi çarpması bakımından kusuru saptanır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, zincirleme trafik kazalarında zarara yol açan her eylem yönünden kusur durumunun ayrı belirleneceğini hükme bağlamıştır (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2022/5181 E., 2024/5066 K., 22.05.2024). Takip mesafesi kuralı burada belirleyici rol oynar, çünkü arkadan çarpma kanunda sayılan hallerdendir.
İlk çarpan ile sonraki araçların durumu birbirinden ayrılır. Değerlendirmeden önce olayın tek bir zincirleme kaza mı yoksa birbirinden bağımsız iki ayrı kaza mı olduğu açıklığa kavuşturulur; kaza tespit tutanağı, yol durumu, tanık ifadeleri, fotoğraflar ve araçların çarpışma noktaları birlikte irdelenir (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2023/8590 E., 2023/11294 K., 25.10.2023). Ayrım sonucu doğrudan değiştirir. Zarar görenin bulunduğu aracın tam kusurlu tespit edilmesi halinde illiyet bağı kopar ve talep reddedilir (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 2022/13554 E., 2024/10564 K., 06.11.2024). Hangi aracın hangi çarpmadan sorumlu olduğunu belgelemek, dosyanın en kritik aşamasıdır. Çok araçlı kazalarda her sürücünün ayrı poliçesi devreye girdiği için, sorumluluğun paylaştırılması sigorta ödemesinin kimden isteneceğini de belirler. Zarar görenin birden fazla sigortacıya başvurması gerekebilir. Çarpma sırasını gösteren fotoğraf ve kamera kaydını erken toplamanız, hangi aracın hangi zarardan sorumlu olduğunu ortaya koymanızı kolaylaştırır.
Kusurun Ceza Sorumluluğuna Etkisi
Ceza dosyasında kusur, suçun oluşup oluşmadığını ve cezanın miktarını belirler. Uygulamada bazen adli kusur denilen kavram da ceza dosyasındaki kusur değerlendirmesini anlatır; yerleşik bir hukuk terimi değildir ve kanunda karşılığı bulunmaz. Yaralanma varsa taksirle yaralama, ölüm varsa taksirle öldürme suçu gündeme gelir. Türk Ceza Kanunu'nun 89. maddesi taksirle yaralamayı dört aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırır (25 Aralık 2025'te yürürlüğe giren 7571 sayılı Kanunla artırılan hâliyle); kemik kırılması gibi ağır sonuçlar doğduğunda ceza yarı oranında artırılır. Taksirle öldürme ise Kanunun 85. maddesinde iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası olarak düzenlenmiştir; birden fazla kişinin ölümü ya da ölümle birlikte yaralanma halinde sınırlar iki yıldan on beş yıla kadar yükselir. Verilen aralıklar kanundaki sınırlardır, somut cezayı hakim takdir eder.
Kusur derecesi ceza belirlenirken gözetilir. Bilinçli taksir, yani sonucu öngörüp istememe hali, cezayı ağırlaştıran sebeptir. İkincil kusuru bulunan sürücünün de ceza sorumluluğu doğar; payın düşük olması cezayı kaldırmaz, alt sınıra yaklaştırır. Ceza dosyasındaki değerlendirme çoğu zaman hukuk dosyasından bağımsızdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, görüş mesafesinin sıfıra indiği aşırı dumanlı yolda güvenli biçimde duran sürücülere kusur atfedilemeyeceğini, duran araçlara çarpanların ise kendi çarpmaları oranında tali kusurlu sayılacağını belirtmiştir (Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 2022/1717 E., 2023/719 K., 08.03.2023). Ceza mahkemesinin değerlendirmesi hukuk hakimini bağlamaz, ancak maddi olayın gerçekleşme biçimine ilişkin kesinleşmiş tespitler tazminat dosyasında dikkate alınır.
Adli Kusur Nedir, Hukuki Kusurdan Farkı Ne?
Adli kusur, yaralanmalı veya ölümlü bir trafik kazasında ceza soruşturması ve kovuşturması sırasında sürücü için yapılan kusur değerlendirmesini anlatmak üzere kullanılan bir ifadedir; kanunda tanımlanmış bir kavram değildir. “Adli kusurlar nelerdir” biçiminde aranan liste ise kanunda adli kusur değil asli kusur başlığıyla yer alır ve yukarıdaki KTK m. 84 bölümünde sayılmıştır.
| Konu | Ceza dosyası (adli kusur) | Tazminat dosyası (hukuki kusur) |
|---|---|---|
| Ölçü | Taksir (TCK m. 22) | KTK m. 84’teki asli kusur hâlleri ve yönetmelikteki esaslar; haksız fiil hükümleri (TBK m. 49 ve 52) |
| Sonucu | Suçun oluşup oluşmadığı ve cezanın miktarı | Tazminatın kim tarafından hangi oranda karşılanacağı |
| Birden fazla kusurlu | Herkes kendi kusurundan sorumludur, ceza buna göre ayrı ayrı belirlenir (TCK m. 22/5) | Kusur oranları yüzde olarak paylaştırılır |
Türk Ceza Kanunu m. 22, taksiri dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle suçun kanuni tanımındaki neticenin öngörülmeden gerçekleştirilmesi olarak tanımlar ve taksirli suçta cezanın failin kusuruna göre belirleneceğini söyler (m. 22/2 ve 22/4). KTK m. 84 ise cezayı değil, kazadaki sorumluluk dağılımını hedefler; aynı ihlali birden fazla sürücü yapmışsa oran yönetmelikteki esaslara göre tespit edilir.
Ceza mahkemesinin kusur değerlendirmesi tazminat davasına kendiliğinden taşınmaz. Türk Borçlar Kanunu m. 74’e göre hukuk hâkimi, zarar verenin kusurlu olup olmadığına karar verirken ceza hukukunun sorumluluk hükümleriyle ve ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir; ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ilişkin kararı da onu bağlamaz. Ceza dosyasında alınan Adli Tıp veya bilirkişi raporu tazminat davasında delil olarak kullanılabilir, ancak hâkim oranı kendi aldırdığı incelemeyle yeniden belirleyebilir. Ceza kararındaki maddi olay tespitlerinin tazminat dosyasına etkisi trafik kazası ceza davası yazısında ele alınmıştır.
Kusur Tespiti İçin Gerekli Belgeler
Kusur tartışması delil tartışmasıdır. Bilirkişi, kaza anını yeniden kurmak için elindeki belgelere bakar; belge yoksa değerlendirme taraf beyanlarıyla sınırlı kalır. Beyanlar çeliştiğinde ise sonuç çoğu zaman belge sunabilen tarafın lehine döner. Aşağıdaki liste, kaza sonrasında toplanması gereken temel belgeleri sıralar.
- Kaza tespit tutanağının aslını veya suretini temin edin.
- Olay yerini farklı açılardan, araçlar kaldırılmadan önce fotoğraflayın.
- Fren izlerini, cam kırıklarını ve yol üzerindeki dağılımı ayrıca çekin.
- Mobese, işyeri ve araç içi kamera kayıtlarını gecikmeden talep edin.
- Tanıkların ad, soyad ve telefon bilgilerini olay yerinde alın.
- Araçlardaki hasar bölgelerini yakın planda görüntüleyin.
- Yaralanma varsa hastane kaydını ve alkol raporunu dosyaya ekleyin.
- Sürücü belgesi, ruhsat ve poliçe suretlerini hazır bulundurun.
Deliller zamanla kaybolur. Kamera kayıtları çoğu sistemde kısa sürede üzerine yazılır, fren izleri birkaç gün içinde silinir, tanıkların hatırladığı ayrıntılar zayıflar. Kaza sonrasındaki ilk günlerde toplanan belge, aylar sonra sunulan beyandan çok daha güçlüdür. Belgeleri kendiniz temin edemiyorsanız avukatınız mahkeme veya savcılık kanalıyla celbini talep eder.
Kusur Uyuşmazlıklarında Avukat Desteği
Kusur uyuşmazlıkları teknik dosyalardır. Tartışma hukuk kuralından çok, kazanın nasıl geliştiğine ilişkin fiziksel verilerin okunması üzerinden yürür. Büromuz, dosyaya sunulan raporu çarpma açısı, fren izi, hasar bölgeleri ve tanık beyanlarıyla karşılaştırarak inceler. İncelemenin amacı, raporun denetime elverişli olup olmadığını ve hangi delili gözden kaçırdığını ortaya koymaktır.
Rapora itiraz aşamasında somut gerekçe belirleyicidir. İtiraz dilekçesini hazırlarken hangi teknik verinin raporla çeliştiğini gösterir, gerektiğinde uzman kuruma gönderme talebinde bulunuruz. Sürecin ayrıntıları ve çalışma biçimimiz için trafik kazası avukatı sayfamıza bakabilirsiniz. Kaza tespit tutanağınızı, varsa ceza dosyanızı ve sigorta şirketinin size ilettiği değerlendirmeyi birlikte incelememiz, hangi itiraz yolunun açık olduğunu görmemizi sağlar. Dosyanın sonucu hakkında önceden taahhüt vermiyoruz; her dosya kendi delilleri üzerinden değerlendirilir.
Asli ve Tali Kusur Hakkında Sık Sorulan Sorular
Aşağıdaki başlıklar, kusur tartışmasında büromuza en sık yöneltilen soruları içerir. Yanıtlar genel bilgi niteliğindedir. Dosyanızın kendine özgü koşullarına göre sonuç değişebilir. Somut durumunuzu değerlendirmek için tutanağınızın ve varsa bilirkişi raporunuzun incelenmesi gerekir.
Asli kusur nedir kısaca?
Asli kusur, Karayolları Trafik Kanunu'nun 84. maddesindeki listede yer alan ağır ihlallerden birini yapmaktan doğan kusurdur. Liste kapalıdır, maddede olmayan davranış kapsama girmez. Kırmızı ışıkta geçmek, arkadan çarpmak ve geçiş önceliğine uymamak en sık görülen örneklerdir. İhlalin kazayla bağlantılı olması ayrıca aranır.
Tali kusur nedir kısaca?
Tali kusur, kanunda sayılan haller dışında kalan ihlallerden doğan ikincil derecedeki kusurdur. Kanunda tanımı bulunmaz; uygulamada ve bilirkişi raporlarında kullanılan bir terimdir. Bilirkişi, ihlalin kazayı ne ölçüde etkilediğine bakarak payı belirler. Aynı ihlal bir dosyada düşük, başka bir dosyada yüksek pay doğurabilir.
Asli kusurlu olmak tam kusurlu olmak mıdır?
Hayır, ikisi farklı kavramlardır. Sayılan hallerden birini işlemek payın ağır olduğunu gösterir; tam kusur ise payın tamamının bir tarafta toplandığını ifade eder. Karşı taraf da kural ihlali yapmışsa dağılım paylaşılır ve zararın bir bölümü talep edilebilir. Kanun, birden fazla sürücünün ihlali halinde oranın ayrıca tespit edileceğini düzenler.
Tali kusurlu ceza alır mı?
Evet, ikincil kusuru bulunan sürücü hakkında da soruşturma yürütülür. Payın küçük olması dosyayı kapatmaz; hakim cezayı belirlerken derecesini lehe değerlendirir. Uzlaşma kapsamına giren hallerde dosya uzlaşmayla sonuçlanabilir ve ceza verilmez. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması da koşulları varsa gündeme gelir. Tazminat sorumluluğu ceza dosyasından bağımsız yürür.
Alkollü sürücü otomatik olarak kusurlu sayılır mı?
Hayır, alkollü sürücü kendiliğinden kusurlu sayılmaz. Bilirkişi, promil düzeyinin sürüş yeteneğini kaza anında ne ölçüde etkilediğini değerlendirir. Kan alkol tahlilinin usulüne uygun alınmadığını düşünüyorsanız rapora itiraz edebilirsiniz. Sigorta şirketi ödemeyi reddederse gerekçesini yazılı istemeniz gerekir. İspat külfeti şirketin üzerindedir, sizin kusursuzluğunuzu kanıtlamanız beklenmez.
Yüzde 50 kusur ne demektir?
Yüzde elli kusur, kazanın oluşumunda iki tarafın eşit paya sahip olduğu anlamına gelir. Her iki sürücü de kendi zararının yarısını karşı taraftan talep edebilir ve karşı tarafın zararının yarısından sorumlu olur. Oran, zarar kalemleri tam olarak hesaplandıktan sonra uygulanır. Somut tutar dosyadaki zarar büyüklüğüne göre değiştiği için önceden söylenemez.
Kaza tespit tutanağı mahkemeyi bağlar mı?
Hayır, tutanak mahkemeyi bağlamaz. Anlaşmalı tutanağı imzalamış olmanız da sonucu kesinleştirmez; imza, olayın oluş şeklini kabul ettiğiniz anlamına gelmez. Tutanakta eksik veya hatalı bilgi varsa yargılama sırasında düzeltilmesini isteyebilirsiniz. Kamera görüntüsü ve fren izi ölçümü tutanağın önüne geçebilir. Belirleyici olan dosyaya sunulan teknik veridir.
Kusur oranıma itiraz edebilir miyim?
Evet, itiraz hakkınız bulunur ve sonucu belirleyen şey gerekçenin niteliğidir. Dilekçede raporun hangi delili gözden kaçırdığını, hangi ölçümle çeliştiğini göstermeniz gerekir. Kamera kaydı, fren izi ölçümü ve tanık beyanı en çok işe yarayan dayanaklardır. Raporlar çelişirse dosyanın uzman kuruma gönderilmesini talep edebilirsiniz. Sürelere dikkat etmeniz kritik önemdedir.
Tam kusurluysam hiç tazminat alamaz mıyım?
Karşı taraftan talepte bulunamazsınız, ancak kendi poliçeleriniz devrede kalabilir. Başvuru için poliçe suretinizi, kaza tespit tutanağını ve hasar fotoğraflarını sigorta şirketine iletmeniz gerekir. Yaralanma varsa hastane kayıtlarını da eklemelisiniz. Tam kusur tespiti kesinleşmeden önce yapılan başvurular çoğu zaman erken sayılır. Poliçe genel şartlarını başvurudan önce okumanız yerinde olur.
Sigortanın belirlediği kusur oranı kesin midir?
Hayır, şirketin değerlendirmesi nihai sonuç değildir. Fark talebiniz için Sigorta Tahkim Komisyonuna başvurabilir veya dava açabilirsiniz. Tahkim yolu genellikle daha hızlı sonuçlanır, dava ise daha geniş inceleme imkanı sunar. Başvurudan önce ödeme dekontunu ve şirketin yazılı gerekçesini saklamanız gerekir. Fark talebinde zamanaşımı süresini kaçırmamaya dikkat edin.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.
