Senedin Unsurları ve Geçerlilik Şartları

Senet, borçlunun belirli bir parayı belirli bir günde ödeyeceğini imzasıyla taahhüt ettiği yazılı belgedir. Bono veya emre yazılı senet sayılması için Türk Ticaret Kanunu m.776'daki yedi unsurun bulunması gerekir: "bono" sözcüğü, kayıtsız şartsız belirli bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ile yeri ve düzenleyenin imzası. Unsurlardan biri eksikse, kanundaki istisnalar dışında belge bono sayılmaz (m.777/1) ve kambiyo takibine konu olamaz. Geçerlilik için tanık imzası aranmaz. Bu unsurları taşımayan imzalı belge ise adi senet olarak delil niteliğini korur. Bono düzenleyenine karşı zamanaşımı, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıldır.

Adi Senet ile Bono Arasındaki Fark Nedir?

Günlük dilde "senet" borç ikrarı taşıyan her imzalı kâğıt için kullanılır; hukukta ise iki grup vardır. Kanunda sayılan unsurları taşıyan bono (emre yazılı senet), çek ve poliçe kambiyo senedidir. Bunların dışında kalan, yalnızca imzalı bir borç ikrarı içeren belge ise adi senet olarak delil işlevini sürdürür. Borç tanıması, borcun sebebi yazılmamış olsa bile geçerlidir (TBK m.18); ancak bu, belgeyi kambiyo senedi yapmaya yetmez.

Konu	Adi senet	Bono
Dayanak	HMK m.199-209, TBK m.14-18	TTK m.776-779
Unsurlar	Bono gibi kapalı bir unsur listesi yoktur; imza ve borç ikrarı belirleyicidir	Yedi unsurun tamamı gerekir; yalnız m.777'deki eksiklikler tamamlanır
Takip yolu	Genel haciz yoluyla ilamsız takip veya dava	Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu da seçilebilir (İİK m.167)
Ödeme emrine itiraz	Yedi gün içinde icra dairesine (İİK m.62)	Beş gün içinde icra mahkemesine (İİK m.168)
Zamanaşımı	Alacağın türüne göre; genel kural on yıl (TBK m.146)	Düzenleyene karşı vadeden itibaren üç yıl (TTK m.749, m.778)

Bononun Zorunlu Unsurları Nelerdir?

Madde 776 bononun içermesi gereken yedi unsuru sayar. Aşağıdaki tabloda tarih ve yer ayrı satırlara bölünmüş, her unsurun eksik kalması hâlinde kanunun öngördüğü sonuç yanına yazılmıştır.

Unsur	Dayanak	Eksik olursa
"Bono" veya "emre yazılı senet" sözcüğü (senet metninde)	m.776/1-a	Belge bono sayılmaz (m.777/1)
Kayıtsız şartsız, belirli bedeli ödeme vaadi	m.776/1-b	Belge bono sayılmaz; senede yazılan şart veya kayıt bu unsuru zedeleyebilir
Vade	m.776/1-c	Görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır (m.777/2)
Ödeme yeri	m.776/1-d	Açıklık yoksa senedin düzenlendiği yer ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılır (m.777/3)
Kime veya kimin emrine ödeneceği (lehtar)	m.776/1-e	m.777 istisna tanımaz; belge bono sayılmaz
Düzenleme tarihi	m.776/1-f	m.777 istisna tanımaz; belge bono sayılmaz
Düzenleme yeri	m.776/1-f	Düzenleyenin adının yanında yazılı yer düzenleme yeri sayılır (m.777/4)
Düzenleyenin imzası	m.776/1-g	Belge bono sayılmaz

Bedel hem yazıyla hem rakamla gösterilip ikisi arasında fark çıkarsa yazıyla gösterilen bedel üstün tutulur; bedel yalnız yazıyla veya yalnız rakamla birden çok kez gösterilmişse en az olan bedel geçerlidir (m.676, m.778/2-c ile bonoya uygulanır).

Senet Nasıl Yazılır, Kısa Örnek Metin Nasıl Olmalı?

Aşağıdaki metin yalnızca unsurların nerede yer aldığını göstermek için hazırlanmış kurgusal bir örnektir; köşeli parantezler gerçek bilgilerle doldurulur.

BONO

[Düzenleme yeri], [gün/ay/yıl]. Bu bono ile düzenleyen, [vade tarihi] tarihinde [lehtarın adı soyadı] veya emrine, [ödeme yeri] adresinde, [tutar rakamla] ([tutar yazıyla]) Türk Lirasını kayıtsız şartsız ödemeyi taahhüt etmiştir.

Düzenleyen [ad soyad ve adres] - İmza

• Tek ve belirli vade. Birbirini izleyen çeşitli vadeler gösteren veya vadesi başka biçimde yazılan senet batıldır (m.703/2, m.778/1-b). Taksitli ödeme isteniyorsa her taksit için ayrı vadeli ayrı bir bono düzenlenmelidir.
• Faiz kaydı. Faiz şartı yalnız görüldüğünde veya görüldükten belirli süre sonra ödenecek bonoya konabilir, oranın da senette gösterilmesi gerekir; diğer bonolarda faiz şartı yazılmamış sayılır (m.675, m.778/2-b).
• Silinti ve kazıntı. Onaylanmamış çıkıntı, kazıntı veya silinti, inkâr hâlinde göz önünde tutulmaz; mahkeme senedin geçerliliğine etkili görürse senet kısmen veya tamamen hükümsüz sayılabilir (HMK m.207). Metin değiştirilirse sonradan imza atanlar değişmiş metne, öncekiler eski metne göre sorumlu olur (m.748).

Tanıksız Senet Geçerli mi, İmza Nasıl Atılmalı?

Evet. TTK m.776 ile TBK m.14 ve 15 düzenleyenin imzasını arar; bu maddelerde tanık imzası ya da noter onayı yer almaz. Maddede aranan, metnin düzenleyen tarafından elle yazılması değil imzasıdır; metin bilgisayarla yazılıp altı imzalanmış olabilir.

İmza el yazısıyla atılmalıdır (TBK m.15). Bonoda m.756 (m.778/1-i ile uygulanır) beyanların el ile imza edilmesini ister; mekanik bir araç, elle yapılan veya onaylanmış bir işaret ya da resmî şahadetname el imzasının yerine geçmez. TBK m.16 imza atamayanlara parmak izi, el işareti veya mühür kullanma imkânı tanır, ancak kambiyo senetlerine ilişkin hükümleri saklı tutar. Okuma yazma bilmediği için imza atamayanların bu araçlarla yaptığı işlemleri içeren belgelerin senet sayılması için noterce onaylanması veya düzenleme biçiminde oluşturulması gerekir (HMK m.206). Görme engelliler isterlerse imzalarında şahit aranır (TBK m.15).

Tanık asıl olarak ispat tartışmasında gündeme gelir. Kanundaki parasal sınırı aşan hukuki işlemlerin senetle ispatı gerekir (HMK m.200); senedin hükmünü ortadan kaldıran veya azaltan işlemlerin tanıkla ispatı ise sınırın altındaki miktarlarda bile yasaktır (m.201). Sınır her yıl yeniden değerleme oranında artırıldığından ve işlemin yapıldığı tarihteki miktar esas alındığından (HMK ek m.1) güncel rakam ayrıca kontrol edilmelidir. Karşı tarafın açık muvafakati hâlinde (m.200/2) veya delil başlangıcı varsa (m.202) tanık dinlenebilir.

Vade, Düzenleme Yeri veya Tarih Eksikse Senet Geçerli mi?

Vade yazılmamışsa bono geçerliliğini yitirmez; görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır (m.777/2). Vade belirli bir gün, görüldüğünde, görüldükten belirli süre sonra veya düzenlenmeden belirli süre sonra olabilir (m.703/1). Vade pazara veya resmî tatile denk gelirse ödeme ancak tatili izleyen ilk iş günü istenebilir (m.752/1).

Düzenleme yeri yazılmamışsa düzenleyenin adı yanında yazılı yer düzenleme yeri sayılır; açıklık yoksa senedin düzenlendiği yer ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri kabul edilir (m.777/3 ve 4). Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin 31.05.2018 tarihli kararında (2018/9648 E., 2018/5675 K.) bonolarda düzenleme yeri yazılmamış, düzenleyenin adının altında yalnızca kısaltılmış bir yer adı bulunmuştu. Daire, idari birim adının yeterli olduğunu ve ayrıca adres gösterilmesinin zorunlu olmadığını, kısaltmanın ise tereddüde yer bırakmayacak biçimde bir yeri göstermesi gerektiğini belirtmiş, bonoların kambiyo vasfını taşıdığına hükmederek yerel mahkeme kararını bozmuştur. Aynı karar, avalistin adresinin senedi düzenleyen için gerekli olan bu eksikliği gidermeyeceğini de vurgular. Karar eski 6762 sayılı Kanun maddelerine dayanır; aynı kural bugün m.777/4'te yer alır.

Düzenleme tarihi için m.777'de bir istisna bulunmaz; tarihsiz senet bono sayılmaz.

Ciro ve Aval Senedin Geçerliliğini Nasıl Etkiler?

Bono, düzenleyen "emre yazılı değildir" kaydını koymadıkça ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilebilir (m.681, m.778/1-a). Ciro kayıtsız şartsız olmalıdır; bağlandığı şart yazılmamış sayılır ve kısmi ciro batıldır (m.682). Yalnız cirantanın imzasından oluşan ciroya beyaz ciro denir (m.683/2). "Emre yazılı değildir" kaydı varsa bono ancak alacağın temliki yoluyla devredilir (m.681/2).

Aval, bedelin tamamen veya kısmen teminat altına alınmasıdır; "aval içindir" ibaresi veya eş anlamlı bir ifade ile yazılır ve aval veren tarafından imzalanır (m.700, m.701, m.778/3). Kimin için verildiği yazılmamışsa aval, bonoyu düzenleyen için verilmiş sayılır (m.778/4). Düzenleyen dışında, bononun ön yüzüne atılan her imza da aval şerhi sayılır (m.701/3). Aval veren, kimin için taahhüt altına girmişse aynen onun gibi sorumludur; asıl borç şekil noksanı dışındaki bir sebeple batıl olsa bile aval taahhüdü geçerlidir (m.702).

Teminat Senedi Geçerli mi, İcraya Konulabilir mi?

Kanun "teminat senedi" diye ayrı bir tür düzenlemez. Önemli olan, senedin kayıtsız şartsız ödeme vaadi içerip içermediğidir (m.776/1-b). Yargıtay 12. Hukuk Dairesi ve 19. Hukuk Dairesi'nin aşağıdaki kararları, senet üzerindeki teminat kaydının sonucunu gösterir.

• 12. Hukuk Dairesi, 2020/3418 E., 2020/7570 K., 24.09.2020. Bononun arkasında belirli bir dükkânın satışına bağlı iade kaydı ve "devir, temlik ve ciro edilemez" ibaresi yer alıyordu. Daire, bu kayıtların kayıtsız şartsız ödeme vaadi unsurunu ortadan kaldırdığını, senedin kambiyo vasfı taşımadığını ve icra mahkemesinin İİK m.170/a uyarınca takibi resen iptal edebileceğini belirterek kararı bozmuştur. Gerekçede, dayanak belgenin hangi ilişkinin teminatı olduğunun senet üzerine yazılarak ya da yazılı belgeyle kanıtlanması gerektiği vurgulanır.
• 12. Hukuk Dairesi, 2022/11698 E., 2023/3811 K., 30.05.2023. Bononun ön yüzünde yalnızca "teminat senedidir" ibaresi vardı; hangi hukuki ilişkinin teminatı olduğu yazılmamış, borçlu başka delil de sunmamıştı. Mahkemelerin ibarenin tek başına teminat iddiasını ispata yetmediği, senedin kambiyo vasfını taşıdığı yönündeki kararı Yargıtay'ca onanmıştır.
• 19. Hukuk Dairesi, 2017/4883 E., 2018/5957 K., 21.11.2018. Senette "teminat amaçlı alınmıştır" ve "bedeli teminattır" ibareleri bulunuyordu. Daire, hangi hukuki ilişkinin teminat altına alındığı açıklanmadığından bu ibarelerin yazılmamış sayılacağını belirterek menfi tespit davasındaki kabul kararını bozmuştur.

Üç karar birlikte okunduğunda şu ayrım görülür: teminat kaydı belirli bir ilişkiye bağlanmışsa kambiyo vasfı tartışmalı hâle gelir; hangi ilişkinin teminatı olduğu yazılmadan eklenen genel bir "teminat" ibaresi ise tek başına senedi kambiyo vasfından çıkarmamıştır.

Borçlu açısından yollar farklıdır. Senedin kambiyo vasfını taşımadığı iddiası şikâyet yoluyla beş gün içinde ileri sürülür (İİK m.168 b.3, m.170/a). Senedin teminat olarak verildiği için borç doğmadığı iddiası ise borca itirazdır; beş gün içinde icra mahkemesine bildirilir ve kabulü için borcun olmadığının resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatı gerekir (m.168 b.5, m.169/a). Bunların dışında borçlu genel mahkemede menfi tespit davası açabilir (m.169/a); dava tek başına takibi durdurmaz.

Senet Zamanaşımı Kaç Yıldır, Ne Zaman Başlar?

Bonoda zamanaşımı TTK m.749 ile düzenlenir ve m.778/1-h uyarınca bonoya da uygulanır. Bono düzenleyeni, poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olduğundan (m.779/1) hamilin düzenleyene karşı alacağı m.749/1'e tabidir.

Kime karşı	Süre	Başlangıç
Hamilin bono düzenleyenine karşı istemi	Üç yıl	Vadenin geldiği tarih (m.749/1)
Hamilin cirantalara karşı istemi	Bir yıl	Süresinde çekilen protesto tarihi; senette "gidersiz iade olunacaktır" kaydı varsa vadenin dolduğu tarih (m.749/2)
Cirantanın diğer cirantalara karşı istemi	Altı ay	Cirantanın bonoyu ödediği veya istemin kendisine karşı dava yoluyla ileri sürüldüğü tarih (m.749/3)

Süre düzenleme tarihinden değil vadeden işlemeye başlar. Dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbarı veya alacağın iflas masasına bildirilmesi zamanaşımını keser (m.750); kesen işlem yalnız hakkında yapıldığı kişiye karşı hüküm ifade eder ve kesilince süresi aynı olan yeni bir zamanaşımı başlar (m.751). Bonoda yeni süre de üç yıldır.

Hâkim zamanaşımını kendiliğinden göz önüne alamaz; borçlunun ileri sürmesi gerekir (TBK m.161). Kambiyo takibinde icra mahkemesi zamanaşımı itirazını senetteki tarihe göre inceler; alacaklı zamanaşımının kesildiğini resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat edemezse itiraz kabul edilir (İİK m.169/a). Zamanaşımına uğrayan borç ortadan kalkmaz; borçlu def'i ileri sürerse zorla tahsil edilemez, kendi isteğiyle ödenirse geri istenemez (TBK m.78/2). Takip aşamasındaki sürelerin ayrıntısı icra zamanaşımı yazısındadır. "Senet zamanaşımı on yıl" ifadesi ise kambiyo vasfı bulunmayan senetteki alacağın kendi süresiyle ilgilidir: kanunda aksi yoksa on yıl, kira ve ücret gibi dönemsel edimlerde beş yıldır (TBK m.146 ve 147).

Kambiyo Takibi Nasıl İşler, Borçlu Hangi İtirazları Yapabilir?

1. Alacaklı takip talebine senedin aslını ve borçlu sayısı kadar tasdikli örneğini ekler; haciz veya iflas yollarından birini seçer (İİK m.167).
2. İcra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya senet sureti ile birlikte ödeme emri gönderir (m.168). Ödeme emrinde borcun ve masrafların on gün içinde ödenmesi ihtar edilir (m.168 b.2).
3. Borçlu, beş gün içinde icra mahkemesine verdiği dilekçeyle senedin kambiyo vasfı taşımadığını (m.168 b.3), imzanın kendisine ait olmadığını (m.168 b.4) ya da borçlu olmadığını, borcun itfa edildiğini, mehil verildiğini, alacağın zamanaşımına uğradığını veya icra dairesinin yetkisiz olduğunu (m.168 b.5) ileri sürebilir.

Borca itiraz ve imza itirazı satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz (m.169/1, m.170/1). Borca itirazın kabulü için borcun olmadığının veya itfa edildiğinin resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatı gerekir (m.169/a). İcra mahkemesi itirazı esasa ilişkin nedenlerle kabul ederse, kötü niyetli veya ağır kusurlu alacaklı takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir; takip geçici olarak durdurulmuş ve itiraz reddedilmişse aynı oranda tazminat borçlu aleyhine istenebilir (m.169/a).

Süresi içinde itiraz edilmezse takip kesinleşir ve haciz aşamasına geçilir. Hacizden sonraki süreç için banka hesabındaki haczin kaldırılması, evde haczedilebilecek ve haczedilemeyecek eşyalar, maaş haczi ve tapudaki haczin kaldırılması ayrı yazılarda anlatılmıştır. Takip sonuçlanmadan alacağı güvenceye almak isteyen alacaklı için ihtiyati haciz yolu da vardır. Vergi, SGK ve belediye alacaklarındaki ödeme emri bu kanuna değil 6183 sayılı Kanun'a tabidir; o süreç için ödeme emrine itiraz yazısına bakılmalıdır.

Senette İmza İtirazı Nasıl ve Hangi Sürede Yapılır?

Kambiyo takibinde imzanın kendisine ait olmadığını ileri süren borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde bunu açıkça bir dilekçeyle icra mahkemesine bildirmelidir; aksi hâlde imza kendisinden çıkmış sayılır (İİK m.168 b.4). "Borçlu değilim" demek imza itirazının yerine geçmez, imza inkârı ayrıca ve açıkça yazılmalıdır.

İcra mahkemesi itirazı ciddi görürse alacaklıya tebliğ etmeden evrak üzerinde takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir (m.170/2). İmza incelemesi için karşılaştırma yazısı ve imzası ya da bilirkişi incelemesi kullanılabilir (m.68/a, m.170/3). İmza borçluya ait çıkar ve takip durdurulmuşsa borçlu, alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatına ve yüzde on oranında para cezasına mahkûm edilir. İtiraz kabul edilir ve alacaklının kötü niyeti veya ağır kusuru görülürse alacaklı için de en az yüzde yirmi tazminat ve yüzde on para cezası söz konusudur (m.170/3 ve 4). İmza inkârı geri alınmışsa veya borç kısmen ya da tamamen kabul edilmişse, icra mahkemesinin kambiyo vasfını resen inceleme yetkisi uygulanmaz (m.170/a son fıkra).

Kambiyo yolu seçilmemişse yol farklıdır. İlamsız takipte senetteki imzayı reddeden borçlu bunu itiraz sırasında bildirir; itiraz süresi yedi gündür (İİK m.62). Alacaklı, itirazın kendisine tebliğinden itibaren altı ay içinde itirazın geçici olarak kaldırılmasını isteyebilir (m.68/a). Genel mahkemede ise adi senetteki imza veya yazı inkâr edildiğinde sahtelik iddiasında bulunmak gerekir (HMK m.208); bu konuda karar verilene kadar senet işleme esas alınamaz (m.209), sahtelik iddiasında haksız ve kötü niyetli çıkan taraf diğer tarafın zararını tazmin etmeye mahkûm edilebilir (m.213).

Eksik Unsurlu veya Kambiyo Vasfı Olmayan Senet Hiçbir İşe Yaramaz mı?

Hayır. Kambiyo vasfını yitiren belge, imzalı bir borç ikrarı olarak genel hükümlerde delil olabilir ve borç tanıması sebep yazılmasa da geçerlidir (TBK m.18). Kambiyo takibinin iptali alacağı sona erdirmez; İİK m.170 alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkını saklı tutar. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin yukarıdaki 2020/7570 sayılı kararındaki ifadeyle bu durumda alacağın varlığı ve miktarı yargılamayı gerektirir.

Senedi Düzenlerken ve Kontrol Ederken Hangi Noktalara Bakılmalı?

• Metinde "bono" veya "emre yazılı senet" sözcüğü bulunmalıdır.
• Bedel yazı ve rakamla aynı biçimde yazılmalı, çelişki bırakılmamalıdır.
• Tek bir vade belirtilmeli, ödeme yeri ve lehtarın adı yazılmalıdır.
• Düzenleme tarihi ve yeri bulunmalı; düzenleyenin adı yanında yer/adres bilgisi yazılmalıdır.
• Düzenleyen kendi eliyle imza atmalıdır.
• Ciro veya aval varsa şekli (ibare ve imza) kontrol edilmelidir.
• Senedin üzerinde veya arkasında teminat, şart ya da iade kaydı bulunup bulunmadığına bakılmalıdır.
• Vadenin geldiği tarih not edilmeli, zamanaşımı süresi buradan izlenmelidir.

Senedin Unsurları ve Geçerlilik Şartları Hakkında Sık Sorulan Sorular

Senet geçerlilik şartları nelerdir?

Bono için m.776'daki yedi unsur aranır: bono sözcüğü, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ile yeri ve düzenleyenin imzası. Vade, ödeme yeri ve düzenleme yerinin eksikliği m.777'deki kurallarla tamamlanır. Yalnız imzalı bir borç ikrarı içeren adi senet ise kambiyo senedi sayılmaz, ancak delil olarak geçerliliğini korur.

Tanıksız senet geçerli mi?

Evet. TTK ve TBK'nin ilgili maddelerinde senedin geçerliliği için tanık imzası aranmaz. Tanık, ancak ispat tartışmasında ve HMK m.200-202'deki sınırlar içinde gündeme gelir.

Senette tarih veya düzenleme yeri yazılmazsa ne olur?

Düzenleme yeri yazılmamışsa düzenleyenin adı yanındaki yer düzenleme yeri sayılır (m.777/4). Düzenleme tarihi için kanun bir istisna tanımaz; tarihsiz senet bono sayılmaz ve kambiyo takibine konu olamaz.

Senet zamanaşımı kaç yıldır?

Bono düzenleyenine karşı istem vadenin geldiği tarihten itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (m.749/1, m.778). Hamilin cirantalara karşı süresi bir yıl, cirantaların birbirine karşı süresi altı aydır. Kambiyo vasfı olmayan senetteki alacak için genel kural on yıldır.

Teminat senedi icraya konulabilir mi?

Senet üzerinde belirli bir ilişkiye bağlı teminat kaydı varsa kambiyo vasfı tartışılır; ilişki gösterilmeden yazılmış genel bir teminat ibaresi ise Yargıtay kararlarında tek başına senedi kambiyo vasfından çıkarmamıştır. Borçlu şikâyet ve itirazlarını beş gün içinde icra mahkemesine bildirmelidir.

Senette imza itirazı kaç gün içinde yapılır?

Kambiyo takibinde ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde, açıkça yazılmış bir dilekçeyle icra mahkemesine yapılır (İİK m.168 b.4). İlamsız takipte imza reddi itiraz sırasında, yedi günlük itiraz süresi içinde bildirilir.