İkamet İzni Türleri, Başvuru ve Ret Hâlinde Yapılacaklar

Türkiye'de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur (6458 sayılı Kanun m.19). Kanun altı tür sayar: kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni (m.30). Başvuru kural olarak yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki konsolosluğa yapılır; kanunda sayılan istisnai hâllerde Türkiye'deki valiliğe başvurulabilir. Ret, iptal veya uzatılmama kararlarına karşı tebliğden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. İzin bittikten sonra ülkeden çıkılmazsa sınır dışı riski doğar.

İkamet İzni Ne Zaman Gerekir, Kimler Muaftır?

Zorunluluk iki durumda doğar. Yabancı, vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden fazla kalacaksa ya da kalış doksan günü aşacaksa ikamet izni almak zorundadır (m.19). Alınan izin altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder.

Muafiyet m.20'de sayılmıştır. Doksan güne kadar vizeyle veya vizeden muaf olarak gelenler vize ya da muafiyet süresince, Vatansız Kişi Kimlik Belgesi sahipleri, Türkiye'de görevli diplomasi ve konsolosluk memurları ile Dışişleri Bakanlığınca bildirilen aile üyeleri, statüleri anlaşmalarla belirlenmiş uluslararası kuruluş çalışanları ve Türkiye'nin taraf olduğu anlaşmalarla muaf tutulanlar ikamet izninden muaftır.

Geçerli çalışma izni de ayrıca ikamet izni sayılır (m.27). Çalışma izni verilebilmesi veya uzatılabilmesi için yabancının 7. madde kapsamına girmemesi aranır. Bu iznin iptali hâlinde ikamet durumu çalışma izni iptali yazısında anlatılır.

İkamet İzni Başvurusu Nereye ve Hangi Sürelerle Yapılır?

Kural olarak başvuru, yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna yapılır (m.21/1). Konsolosluk başvuruyu görüşüyle birlikte Göç İdaresi Genel Müdürlüğüne iletir. Genel Müdürlük gerekirse ilgili kurumların görüşünü alarak başvuruyu sonuçlandırır ve iznin düzenlenmesi ya da başvurunun reddi için konsolosluğa bilgi verir. Başvurular en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır; ret işlemi ilgiliye tebliğ edilir (m.21/5-6).

Pasaport şartı da başvuruyu belirler. Talep edilen ikamet izni süresinden altmış gün daha uzun süreli pasaport ya da pasaport yerine geçen belge aranır (m.21/2). İzin de pasaportun geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli, kalış amacına bağlı ve her yabancı için ayrı düzenlenir (m.23). Eksik bilgi veya belge varsa değerlendirme eksikler tamamlanıncaya kadar ertelenebilir ve eksikler ilgiliye bildirilir (m.21/3).

Türkiye içinden hangi hâllerde başvurulabilir?

Valiliklere başvuru m.22'de istisnai olarak düzenlenmiştir. Başlıca hâller şunlardır:

• adli veya idari makamların karar ya da talepleri,
• yabancının Türkiye'den ayrılmasının makul veya mümkün olmadığı durumlar,
• uzun dönem, öğrenci, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izinleri,
• aile ikamet izninden kısa dönem ikamet iznine geçişler,
• Türkiye'de ikamet izni bulunan anne veya babanın Türkiye'de doğan çocukları,
• iznin dayanağı olan gerekçenin sona ermesi veya değişmesi nedeniyle yeni kalış amacına uygun izin başvurusu,
• Türkiye'de yükseköğrenimini tamamlayanların kısa dönem ikamet iznine geçişi.

Kanun, başvuru usulünün ayrıntılarını (randevu, elektronik başvuru, belge listesi) kendisi düzenlemez; bunlar Yönetmelik ve idarenin duyurularıyla belirlenir ve zaman içinde değişebilir. Güncel usul valilikten veya Göç İdaresinin resmî duyurularından doğrulanmalıdır. Konsolosluklardan ikamet ve çalışma izni alarak gelenler, giriş tarihinden itibaren en geç yirmi iş günü içinde adres kayıt sistemine kayıt yaptırmak zorundadır (m.26/2).

İkamet İzni Türleri Nelerdir?

Kanundaki türler ve ana çerçeve aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Vatansız Kişi Kimlik Belgesi ikamet izni yerine geçer ve iki yılda bir yenilenir (m.50). Kalış amacı değiştiğinde yabancı, yeni amaca uygun izin için başvurabilir; geçişlerin usulü Yönetmelikle düzenlenir (m.29).

Kısa Dönem İkamet İzni Şartları Nelerdir?

Kısa dönem izin, m.31/1'de sayılan amaçlardan birini veya birkaçını ileri sürüp bilgi ve belgeleri ibraz etmeyi gerektirir. Ayrıca yabancının 7. madde kapsamına girmemesi, genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartlarına sahip olması, istenirse vatandaşı olduğu veya yasal olarak ikamet ettiği ülkenin makamlarınca düzenlenmiş adli sicil belgesini sunması ve Türkiye'de kalacağı adresi bildirmesi aranır (m.32).

Bazı amaçlarda ek sınırlar vardır. Türkçe öğrenme kursları için verilen izin en fazla iki defa, Türkiye'de yükseköğrenimini tamamlayanlara mezuniyetten itibaren altı ay içinde başvurmaları kaydıyla verilen izin bir defaya mahsus ve en fazla bir yıl süreli verilebilir (m.31/3-4). Taşınmaza dayalı kısa dönem izinde taşınmazın niteliği ve değeri Bakanlıkça belirlenir (m.31/6); bu ölçüt değiştirilebildiği için güncel düzenleme başvuru öncesinde kontrol edilmelidir.

Şartlardan biri yerine getirilmezse, izin veriliş amacı dışında kullanılırsa veya yabancı hakkında geçerli sınır dışı ya da giriş yasağı kararı varsa kısa dönem izin verilmez, verilmişse iptal edilir, süresi bitenler uzatılmaz (m.33).

Aile İkamet İzni Şartları ve Süresi Nedir?

Aile ikamet izni, destekleyici olarak adlandırılan kişinin yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuğuna verilebilir. Destekleyici Türk vatandaşı, 5901 sayılı Kanun m.28 kapsamındaki kişi, ikamet izni sahibi yabancı, mülteci veya ikincil koruma statüsü sahibi olabilir (m.34/1). Süre her defasında üç yılı aşamaz ve destekleyicinin ikamet izni süresini geçemez.

Destekleyicide aranan şartlar m.35'te sayılmıştır:

• toplam geliri asgari ücretten az olmamak üzere, ailedeki fert başına asgari ücretin üçte birinden az olmayan aylık gelire sahip olmak,
• ailenin nüfusuna göre genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartlarına sahip olmak ve tüm aile fertlerini kapsayan sağlık sigortası yaptırmak,
• başvuru tarihi itibarıyla son beş yıl içinde aile düzenine karşı suçlardan hüküm giymemiş olmak,
• Türkiye'de en az bir yıldır ikamet izniyle kalıyor olmak (Türk vatandaşıyla evli yabancılar, çalışma izni veya bilimsel araştırma izni bulunanlar ve 5901 sayılı Kanun m.28 kapsamındakiler için bu şart uygulanmaz),
• adres kayıt sisteminde kaydı bulunmak.

Aile içinde kalacak yabancıda ise evliliğin aile ikamet izni alma amacıyla yapılmamış olması, eşlerin on sekiz yaşını doldurmuş olması ve 7. madde kapsamına girmemesi aranır (m.35/3). Birden fazla eşle evlilik hâlinde yalnızca birine aile ikamet izni verilir (m.34/2). Valilik, makul şüphe varsa evliliğin yalnızca ikamet izni almak için yapılıp yapılmadığını araştırabilir; amaç bu ise izin verilmez veya iptal edilir, bu yolla alınıp sonradan iptal edilen izinler süre hesabında dikkate alınmaz (m.37).

Boşanma veya ölüm hâlinde ikamet hakkı ne olur?

Türk vatandaşıyla evli yabancıya, en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış olmak kaydıyla boşanma hâlinde kısa dönem izin verilebilir. Evlilik üzerinden vatandaşlık başvurusunun şartları ise ayrıdır; Kanunun 16. maddesinde kesintisiz beş yıl ikamet şartı yer almaz ve ayrıntı evlilik yoluyla Türk vatandaşlığı yazısındadır. Yabancı eşin aile içi şiddet mağduru olduğu mahkeme kararıyla sabitse üç yıllık süre aranmaz. Destekleyicinin ölümünde de süre şartı aranmadan kısa dönem izin verilebilir (m.34/6-7). Boşanma sürecinin kendisi için anlaşmalı boşanma ve çekişmeli boşanma davası yazıları ayrıca incelenebilir. En az üç yıl aile izniyle kalmış ve on sekiz yaşını tamamlamış çocuk da talep ederse izni kısa dönem izne dönüştürebilir (m.34/5).

Öğrenci ve Uzun Dönem İkamet İzni Özetle Nasıl İşler?

Öğrenci ikamet izni, Türkiye'de bir yükseköğretim kurumunda ön lisans, lisans, yüksek lisans veya doktora öğrenimi görecek yabancılara verilir. Bakımı ve masrafları gerçek veya tüzel kişi tarafından üstlenilen ilk ve orta dereceli öğrenciler için velinin muvafakatiyle birer yıllık izin verilebilir. Öğrenci izni, öğrencinin anne babasına veya yakınlarına ikamet izni alma hakkı sağlamaz (m.38). Öğrencinin kayıt silinmesi, çalışma hakkı, mezuniyet sonrası kalış ve iptale karşı dava süresi yabancı öğrenci ikamet izni yazısında ayrıca anlatılmıştır. Örgün öğrenim gören öğrencilerin çalışma hakkı çalışma izni almak kaydına bağlıdır; ön lisans ve lisans öğrencileri için bu hak ilk yıldan sonra başlar (m.41).

Uzun dönem ikamet izni süresizdir. Kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olmak, son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmak, yeterli ve düzenli gelir kaynağına sahip olmak, geçerli sağlık sigortasına sahip olmak ve kamu düzeni veya güvenliği açısından tehdit oluşturmamak aranır (m.42-43). Mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma statüsü sahipleri, insani ikamet izni sahipleri ve geçici koruma sağlananlar uzun dönem izne geçemez (m.42/2). Kesintisiz süre hesabında öğrenci izinlerinin yarısı, diğer izinlerin tamamı sayılır; bir yılda toplam altı ayı veya son beş yılda toplam bir yılı aşan yurt dışı kalışlar (sağlık, eğitim ve zorunlu kamu hizmeti hariç) ikamette kesinti sayılır (m.28).

İnsani ve İnsan Ticareti Mağduru İkamet İzni Hangi Hâllerde Verilir?

İnsani ikamet izni, diğer izinlerin şartları aranmadan, Genel Müdürlüğün onayıyla ve Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlı olmak üzere valiliklerce verilir. Kanundaki hâller arasında çocuğun yüksek yararı, sınır dışı veya giriş yasağı kararına rağmen çıkışın yaptırılamaması ya da ayrılmanın makul görülmemesi, 53, 72 ve 77. maddelere göre yapılan işlemlere karşı yargı yoluna başvurulması ve olağanüstü durumlar yer alır (m.46). İzin verilmesini zorunlu kılan şartlar ortadan kalktığında Bakanlığın onayıyla iptal edilir ve uzatılmaz (m.47). İnsani ikamet izni alanlar, iznin veriliş tarihinden itibaren en geç yirmi iş günü içinde adres kayıt sistemine kayıt yaptırmak zorundadır.

İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe duyulan yabancıya, yaşadıklarının etkisinden kurtulabilmesi ve yetkililerle iş birliği yapıp yapmayacağına karar verebilmesi için otuz gün süreli izin verilir. Bu izin en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir, toplam süre üç yılı geçemez. Yabancı kendi girişimiyle suçun failleriyle yeniden bağ kurarsa izin iptal edilir (m.48-49).

İkamet İzni Nasıl Uzatılır?

Uzatma başvuruları valiliklere yapılır. Başvuru, ikamet izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her koşulda süre dolmadan önce yapılmalıdır (m.24/2). Başvuru yapanlara harca tabi olmayan bir belge verilir; bu belge sayesinde yabancı, izin süresi sona ermiş olsa bile hakkında karar verilinceye kadar Türkiye'de ikamet edebilir. Uzatılan izin, önceki iznin bitim tarihinden itibaren başlatılır (m.24/3).

Uzatma talebi reddedilebilir; bu durumda 54. maddenin (j) bendi önem kazanır. İzni uzatılmayan yabancı on gün içinde Türkiye'den çıkış yapmazsa hakkında sınır dışı kararı alınır. Başvurunun süresinde yapılması bu yüzden belirleyicidir.

İkamet İzni Hangi Hâllerde Reddedilir veya İptal Edilir?

Red ve iptal nedenleri her tür için kanunda ayrıca sayılmıştır. Ortak çerçeve şudur: türün şartlarının karşılanmaması veya ortadan kalkması, iznin veriliş amacı dışında kullanıldığının belirlenmesi, sınır dışı kararı veya giriş yasağı bulunması. Kısa dönem izin için m.33, aile izni için m.36, öğrenci izni için m.40, insani izin için m.47 ve uzun dönem izin için m.45 geçerlidir. Uzun dönem izin kamu düzeni veya güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturulması ile sağlık, eğitim ve zorunlu kamu hizmeti dışında kesintisiz bir yıldan fazla yurt dışında bulunulması hâllerinde iptal edilir.

Türkiye içinden yapılan talebin reddi, iznin uzatılmaması veya iptali ile bunların tebliği valiliklerce yapılır. Karar verilirken yabancının Türkiye'deki aile bağları, ikamet süresi, menşe ülkedeki durumu ve çocuğun yüksek yararı gibi hususlar göz önünde bulundurulur; karar ertelenebilir (m.25/1). Karar, yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir ve tebligatta itiraz haklarının etkin biçimde nasıl kullanılacağı da belirtilir (m.25/2). Ret gerekçesi bu ölçütlerin gözetilmediğini gösteriyorsa dava dilekçesinde öne çıkarılacak ilk noktalardan biridir.

İkamet İzni Reddine Karşı Dava Nasıl ve Kaç Günde Açılır?

Ret, iptal veya uzatılmama kararları idari işlemdir ve idare mahkemesinde iptal davasına konu olur. 6458 sayılı Kanun m.19-49 arasında bu davalar için ayrı bir dava açma süresi göstermez; bu nedenle 2577 sayılı Kanunun genel kuralı uygulanır: idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür ve süre yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar (2577 m.7, m.8). Son gün tatile rastlarsa süre tatil gününü izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar (m.8/2). Sürelerin ayrıntılı hesabı idari yargıda süreler yazısında anlatılmıştır.

Hangi mahkeme yetkilidir?

Özel bir yetki kuralı yoksa yetkili mahkeme, işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir (2577 m.32). Türkiye içinden verilen kararlarda bu, genellikle kararı veren valiliğin bulunduğu il olur. Bir yerde birden fazla idare mahkemesi varsa davaların hangisinde görüleceği Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenir (6458 m.101).

Kısa dönem izinde yargılama usulü farklı mıdır?

Evet. Kısa dönem ikamet izni başvurusunun reddi veya iznin iptali kararlarına karşı açılan davalarda savunmanın verilmesi veya savunma verme süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır. Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamazsa 2577 m.26/3'teki süre iki ay olarak uygulanır ve duruşma yapılması mahkemenin takdirine bağlıdır (6458 m.31/7). Bu nedenle dilekçede adresin doğru ve güncel gösterilmesi dosyanın işlemden kaldırılmaması bakımından önemlidir.

Dava açmak kalış hakkını korur mu?

Hayır, kendiliğinden korumaz. Dava açılması dava edilen işlemin yürütülmesini durdurmaz (2577 m.27/1). Mahkeme, işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda yürütmeyi durdurabilir (m.27/2). Bu talebin nasıl yazılacağı yürütmenin durdurulması yazısında ele alınmıştır. Karar ağır bir sonuç doğurmuşsa, örneğin aile birliğinin bozulması, çocuğun eğitiminin kesilmesi veya hukuka aykırı işlem nedeniyle maddi zarar doğması hâlinde, iptal davasıyla birlikte veya sonrasında tam yargı davası da gündeme gelebilir.

İdare mahkemesi kararlarına karşı, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf yoluna başvurulabilir; bazı dava türleri için kanun parasal sınır getirdiğinden istinaf imkânı davanın niteliğine göre ayrıca kontrol edilmelidir (2577 m.45).

İkamet İzni Süresinde Ülkeden Çıkılmazsa Ne Olur?

Sonuçlar 6458 sayılı Kanunun sınır dışı hükümlerinde toplanır. m.54/1 uyarınca şu yabancılar hakkında sınır dışı kararı alınır:

• ikamet izinleri iptal edilenler (f bendi),
• ikamet izni bulunup da süresinin sona ermesinden itibaren kabul edilebilir gerekçe olmadan izin süresini on günden fazla ihlal edenler (g bendi),
• ikamet izni uzatma başvuruları reddedilenlerden on gün içinde Türkiye'den çıkış yapmayanlar (j bendi).

Sınır dışı kararı valiliklerce alınır ve gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir; karara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir (m.53). Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilmez. Ayrıntılar için deport kararı yazısına bakılabilir.

Sınır dışı edilen yabancının Türkiye'ye girişi yasaklanır (m.9/2). Giriş yasağının süresi en fazla beş yıldır; kamu düzeni veya güvenliği açısından ciddi tehdit bulunursa Genel Müdürlükçe en fazla on yıl daha artırılabilir (m.9/3). Vize veya ikamet izni süresi sona eren ve bu durum yetkili makamlarca tespit edilmeden önce ülkeden çıkmak için valiliğe başvuran yabancıya, idari para cezalarını ödemiş olması ve Bakanlıkça belirlenen ihlal sürelerini aşmamış olması kaydıyla giriş yasağı kararı alınmayabilir (m.9/4). Bu nedenle zamanında uzatma, türe geçiş veya çıkış başvurusu yapmak önem taşır.

İkamet İzni Hakkında Sık Sorulan Sorular

İkamet izni başvurusu nereye yapılır?

Kural olarak yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna yapılır (m.21). Uzun dönem, öğrenci, insani ve insan ticareti mağduru izinleri ile aile izninden kısa dönem izne geçiş gibi m.22'de sayılan istisnai hâllerde Türkiye'deki valiliğe de başvurulabilir. Uzatma başvuruları valiliklere yapılır.

İkamet izni uzatma başvurusu ne zaman yapılır?

Uzatma başvurusu, ikamet izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her koşulda süre dolmadan önce yapılır (m.24). Başvuru yapanlara verilen belgeyle izin süresi bitse de karar verilinceye kadar Türkiye'de ikamet edilebilir.

Aile ikamet izni en fazla kaç yıl verilir?

Aile ikamet izni her defasında üç yılı aşmayacak şekilde verilir; ancak süre hiçbir şekilde destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz (m.34).

Kısa dönem ikamet izni en fazla kaç yıl verilir?

Kısa dönem ikamet izni, yatırım yapanlar ve KKTC vatandaşları dışında her defasında en fazla ikişer yıllık sürelerle verilebilir; bu iki grupta süre en fazla beşer yıldır (m.31).

İkamet izni reddi için dava süresi kaç gündür?

6458 sayılı Kanun bu davalar için ayrı süre göstermediğinden 2577 sayılı Kanunun genel kuralı uygulanır. İdare mahkemesinde dava açma süresi, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlayan altmış gündür (2577 m.7).

İkamet izni uzatılmazsa Türkiye'den çıkmak için kaç gün süre vardır?

Uzatma başvurusu reddedilenlerden on gün içinde Türkiye'den çıkış yapmayanlar hakkında sınır dışı kararı alınır (m.54/1-j).

Dava sürerken yabancı sınır dışı edilir mi?

Sınır dışı kararına karşı süresinde dava açılırsa, yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilmez (m.53/3). İkamet izni ret davası ise tek başına işlemin yürütülmesini durdurmaz; bunun için yürütmenin durdurulması talep edilir (2577 m.27).