Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Nedir, Ne Zaman Biter, Memuriyeti ve Velayeti Etkiler mi?

Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, TCK m.53'te düzenlenen ve kasten işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûm olan kişiye kanunun kendiliğinden bağladığı güvenlik tedbiridir. Kamu görevi, velayet ile vesayet ve kayyımlık, dernek, şirket ve sendika yöneticiliği ile izne bağlı serbest meslek hakları kapsanır. Yoksunluk kural olarak hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar sürer. Bir yıl veya daha kısa süreli ertelenmiş cezalarda, suç tarihinde 18 yaşını doldurmamış kişilerde, taksirli suçlarda ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasında bu yoksunluk doğmaz. Seçme ve seçilme ehliyeti ise Anayasa Mahkemesi iptalinden etkilenmiştir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Nedir ve Kimleri Kapsar?

Madde, Türk Ceza Kanunu'nun "Güvenlik Tedbirleri" bölümünde yer alır. Yani hapis veya adli para cezası gibi ayrıca hükmedilen bir ceza değildir. Birinci fıkra, kişinin "kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak" sayılan haklardan yoksun bırakılacağını söyler. Üç unsur aranır: suçun kasten işlenmesi, cezanın hapis olması ve mahkûmiyetin bulunması. "Kanuni sonuç" ifadesi, mahkemenin ayrıca karar vermesine gerek kalmadan yoksunluğun kanundan doğduğunu gösterir.

Bu nedenle yalnız adli para cezasına mahkûm olan kişi birinci fıkra kapsamında değildir. Adli para cezasında yoksunluk, ancak sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılmasıyla işlenen suçlarda, beşinci fıkradaki ek yasaklama olarak gündeme gelir. Adli para cezasının ödenmemesi hâlinde hapse çevrilmesi de sonucu değiştirmez. 5275 sayılı Kanun m.106/9'a göre hapse çevrilmiş olsa bile hak yoksunlukları bakımından esas alınacak olan adli para cezasıdır. Bu ceza türünün hesabı için adli para cezası yazısına bakılabilir.

Kısa süreli hapis cezası seçenek yaptırıma çevrilmişse de durum benzerdir. TCK m.50/5, uygulamada asıl mahkûmiyetin çevrilen adli para cezası veya tedbir olduğunu belirtir. Soruşturma aşamasında ise henüz mahkûmiyet bulunmadığı için bu tedbir doğmaz. Savcılıkta ifadeye çağrılan bir şüpheli bakımından m.53 ancak dava sonunda verilecek bir hapis mahkûmiyetiyle gündeme gelir.

TCK 53 Hangi Hakları Kapsar? Hak ve Sonuç Tablosu

Birinci fıkra beş hak grubu sayar. Tablo, her bendi, yoksunluğun içeriğini ve istisnasını bir arada gösterir.

Bent	Hak	Yoksunluğun içeriği	İstisna veya not
a	Kamu görevi	Sürekli, süreli veya geçici kamu görevinin üstlenilmesi; TBMM üyeliği; Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimindeki kurumlarda atamaya ya da seçime tabi memuriyet ve hizmetlerde istihdam	Ertelenmiş kısa süreli cezada ve suç tarihinde 18 yaşından küçüklerde uygulanmaz
b	Seçme ve seçilme ehliyeti	Maddede yer alır	Resmî metindeki dipnota göre Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiştir
c	Velayet, vesayet, kayyımlık	Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan yoksunluk	Kendi altsoyu bakımından ertelenen, denetimli serbestlikle infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlüye uygulanmaz
d	Tüzel kişi yöneticiliği	Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olamama	Yöneticilik ve denetçilik yasaklanır, üyelik bu bentte sayılmamıştır
e	Serbest meslek ve ticaret	Kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi meslek veya sanatı kendi sorumluluğunda, serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra edememe	Ertelenen, denetimli serbestlikle infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlü için uygulanmamasına karar verilebilir

Tablodaki hakların dışında iki ayrı yasaklama daha vardır. Birincisi beşinci fıkradaki ek yasaklamadır. Sayılan hak veya yetkilerden birinin kötüye kullanılmasıyla işlenen suçta hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde, cezanın infazından sonra işlemek üzere hükmedilen cezanın yarısından bir katına kadar süreyle o hak ve yetkinin kullanılması ayrıca yasaklanır. İkincisi altıncı fıkradaki meslek ve ehliyet yasağıdır, aşağıda ayrıca anlatılmıştır.

Oy Kullanma ve Seçilme Hakkı Gider mi?

Maddenin metninde (b) bendi hâlâ "seçme ve seçilme ehliyeti"ni sayar. Ancak resmî derlemedeki dipnota göre Anayasa Mahkemesi, 8/10/2015 tarihli ve E.2014/140, K.2015/85 sayılı kararıyla birinci fıkradaki "ve diğer siyasi hakları kullanmaktan" ibaresini, ikinci fıkranın bu bende ilişkin kısmını, (b) bendindeki "Seçme ve seçilme ehliyetinden" ibaresini ve dördüncü fıkradaki "Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya" ibaresinin seçilme ehliyetiyle ilgili yönünü iptal etmiştir. Birinci fıkradaki "kanuni sonucu olarak" bölümü ile "hapis cezasına" ibaresi de (b) bendi yönünden iptal kapsamındadır.

Kısaca, TCK m.53'ün (b) bendinden doğan otomatik seçme ve seçilme yoksunluğu iptal edilmiştir. Dipnotta yalnız (b) bendiyle ilgili ibareler sayılır. (a), (c), (d) ve (e) bentleri için iptal kaydı yoktur. Cezaevindeki bir hükümlünün fiilen oy kullanıp kullanamayacağı ise TCK m.53'ten değil, seçim mevzuatından ve idari uygulamadan çıkar. 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.10/1-c, yetkili seçim kurullarının arşiv bilgilerini isteyebileceğini belirtir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Ne Zaman Biter?

İkinci fıkra süreyi tek cümleyle bağlar. Kişi, işlediği suç dolayısıyla mahkûm olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz. Yoksunluğun süresi ayrıca belirlenmez, infazın tamamlanma anı belirler. Maddede, infaz tamamlandıktan sonra ayrıca bir karar alınmasını gerektiren bir hüküm yoktur.

İnfazın tamamlandığı an cezanın türüne göre değişir. Hapis cezası ertelenmişse TCK m.51/8, denetim süresi yükümlülüklere uygun veya iyi hâlli geçirilirse cezanın infaz edilmiş sayılacağını söyler. Koşullu salıverilen hükümlü için 5275 sayılı Kanun m.107/14 aynı sonucu bağlar. Denetim süresi koşullu salıverilmede, infaz kurumunda geçirilmesi gereken süre kadardır ve süreli hapislerde hak ederek tahliye tarihini aşamaz (m.107/6). Bu hükümler birlikte okunduğunda yoksunluğun bu anlarda sona ermesi beklenir. Kesin tarih, müddetnamede ve infaz işlemlerinde görünür. Müddetnamenin okunuşu için müddetname yazısı, ne kadar yatılacağı için infaz hesaplama aracı kullanılabilir.

Ek yasaklama ise infazdan sonra başlar. Beşinci fıkraya göre kötüye kullanma suçunda hükmedilen yasak, cezanın infazından sonra işler. Süre cezanın yarısından bir katına kadardır. Örneğin üç yıl hapis cezası verilen kişiye, kötüye kullandığı hak veya yetki bakımından bir buçuk yıldan üç yıla kadar yasak getirilebilir. Yalnızca adli para cezası verilmişse süre gün sayısının yarısından bir katına kadardır ve adli para cezasının tamamen infazından itibaren işlemeye başlar.

Memuriyet ve Kamu Görevi Yoksunluktan Nasıl Etkilenir?

(a) bendi, hapis cezası infaz edilirken kişinin kamu göreviyle ilgili tüm istihdam biçimlerini kapsar. Devlet memurluğu bakımından ayrıca 657 sayılı Kanun m.48/A devreye girer. Memurluğa alınacaklarda "kamu haklarından mahrum bulunmamak" aranır (A-4). A-5 ise çok daha geniş bir engel koyar. TCK m.53'te belirtilen süreler geçmiş olsa bile kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezasına mahkûm olunmamış bulunmak gerekir. Zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma gibi sayılan suçlardan mahkûmiyet ise affa uğramış olsa bile engeldir. Bu da m.53 yoksunluğunun sona ermesiyle memuriyet engelinin kendiliğinden kalkmadığı anlamına gelir.

Memurluğa alınma şartlarından birinin memurluk sırasında kaybedilmesi ise 657 sayılı Kanun m.98/b uyarınca memurluğun sona ermesi sonucunu doğurur. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması bu tablonun dışındadır. CMK m.231/5, geri bırakılan hükmün sanık hakkında hukukî sonuç doğurmadığını söyler. Ayrıntısı HAGB nedir yazısında anlatılmıştır. Hapis cezasının süresi ile kasten işlenmiş olma ayrımının memuriyete etkisi 2 yıl 6 ay ceza sayfasında ele alınmıştır.

İki konuyu karıştırmamak gerekir. Mahkûmiyetten doğan hak yoksunluğu ceza yargılamasının sonucudur. Kademe durdurma, aylıktan kesme veya memurluktan çıkarma ise idarenin verdiği disiplin yaptırımıdır, süreçleri memur disiplin cezaları yazısında anlatılır. İşe girişte yapılan kayıt incelemesi de ayrı bir süreçtir. Arşiv araştırmasında hangi kayıtların görüldüğü güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması sayfasındadır.

Velayet ve Vesayet Hakkı Kaybedilir mi?

(c) bendi, hükümlüyü velayet hakkından ve vesayet veya kayyımlığa ait hizmetlerden yoksun bırakır. Üçüncü fıkra bunun önemli bir istisnasını getirir. Hapis cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bakımından birinci fıkra uygulanmaz. Bu istisna yalnız kendi çocuğu ve altsoyu içindir. Başkası üzerindeki vesayet veya kayyımlık hizmeti bu istisnanın dışında kalır.

Hapis cezasını infaz kurumunda çeken hükümlü ise istisnanın saydığı üç hâlden birinde bulunmadığı sürece velayet hakkından yoksun bırakılır. Mahkemenin velayeti kaldırması veya değiştirmesi ise çocuğun yararına göre yapılan ayrı bir dava konusudur. Bunun için velayetin kaldırılması davası yazısına bakılabilir.

Şirket Yöneticiliği ve Serbest Meslek Yasağı Nasıl İşler?

(d) bendi, vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinde yöneticilik ve denetçiliği yasaklar. Bent yönetici ve denetçi sıfatını sayar, üyelik veya ortaklık bu bentte geçmez. (e) bendi ise bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine bağlı bir meslek veya sanatın, kişinin kendi sorumluluğunda serbest meslek erbabı veya tacir olarak icrasını kapsar.

(e) bendinde mahkemeye bir takdir alanı tanınır. Cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiriyle infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlü hakkında bu yoksunluğun uygulanmamasına karar verilebilir. Aynı esneklik (a), (c) ve (d) bentleri için sayılmamıştır.

Altıncı fıkradaki yasak ayrı bir mekanizmadır ve kasten suçlara bağlı değildir. Belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyette, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere o mesleğin icrası yasaklanabilir veya sürücü belgesi geri alınabilir. Yasak hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer, süre ise cezanın tümüyle infazından itibaren işler. TCK m.50/1-e de, kısa süreli hapsin seçenek yaptırıma çevrilmesinde ilgili ehliyet ve ruhsat belgelerinin geri alınmasını ve belli bir meslek veya sanatı yapmaktan yasaklanmayı ayrıca sayar.

Hangi Hâllerde Belli Haklardan Yoksun Bırakılma Uygulanmaz?

Birinci fıkradaki otomatik yoksunluğun doğmadığı durumlar aşağıdaki tabloda toplanmıştır.

Durum	Sonuç	Dayanak
Taksirli suç	Birinci fıkra yalnız kasten işlenen suçu kapsar. Taksirli suçta yalnız meslek yasağı veya ehliyetin geri alınması kararı verilebilir	TCK m.53/1 ve 53/6
Bir yıl veya daha az süreli ertelenmiş hapis cezası	Birinci fıkra uygulanmaz	TCK m.53/4; m.49/2 ve m.51
Suç tarihinde 18 yaşını doldurmamış kişi	Birinci fıkra uygulanmaz	TCK m.53/4
Yalnız adli para cezası	Birinci fıkra uygulanmaz; yalnız hak kötüye kullanılmışsa ek yasaklama gündeme gelir	TCK m.53/1 ve 53/5
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması	Hüküm hukukî sonuç doğurmaz	CMK m.231/5
Ertelenen, denetimli serbestlikle infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlünün altsoyu	Velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bakımından birinci fıkra uygulanmaz	TCK m.53/3

İki yıla kadar ertelenmiş ceza ile bir yıl veya daha az ertelenmiş ceza arasındaki fark önemlidir. TCK m.49/2'ye göre bir yıl veya daha az süreli hapis kısa süreli sayılır. Erteleme ise m.51'e göre iki yıl veya daha az hapis için, fiili işlediği sırada 18 yaşını doldurmamış veya 65 yaşını bitirmiş kişilerde üç yıla kadar mümkündür. Dolayısıyla bir yıl altı ay hapsi ertelenen kişi için birinci fıkra, metne göre uygulanmaya devam eder. Yalnız altsoy bakımından velayet istisnası ve (e) bendi için uygulamama kararı imkânı vardır. Hükmün açıklanması geri bırakıldıktan sonra mahkeme hükmü açıklarsa artık geri bırakılmış bir hüküm kalmaz, yeni durum açıklanan hükme göre değerlendirilir.

Adli Sicil Kaydı ve Yasaklanmış Hakların Geri Verilmesi Nasıl Olur?

Üç ayrı kavram sıklıkla karıştırılır. Birincisi hak yoksunluğunun kendisidir, m.53/2'ye göre infazla biter. İkincisi adli sicil kaydıdır. 5352 sayılı Kanun m.9/1-a, cezanın veya güvenlik tedbirinin infazının tamamlanması hâlinde adli sicildeki bilginin silinip arşiv kaydına alınmasını öngörür. Üçüncüsü arşiv kaydıdır ve daha uzun yaşar. m.12/1'e göre arşiv bilgileri, Anayasa m.76 ile TCK dışındaki kanunlarda hak yoksunluğuna neden olan mahkûmiyetlerde, yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alınmışsa onbeş yıl, bu koşul aranmaksızın otuz yıl geçince tamamen silinir. Diğer mahkûmiyetlerde süre beş yıldır. Bu sürelerin her biri kaydın arşive alınma koşullarının oluştuğu tarihten başlar. Arşiv bilgileri, özel kanunlarda gösterilen hâllerde ilgili kamu kurumlarınca da istenebilir (m.10/1-d).

Yasaklanmış hakların geri verilmesi, 5352 sayılı Kanun m.13/A'da düzenlenmiştir. Madde TCK dışındaki kanunların belli bir suça veya cezaya bağladığı hak yoksunlukları içindir. Madde metni bakımından 657 sayılı Kanun'un memurluğa engel saydığı mahkûmiyetler de bu tanıma girer. TCK m.53/5 ve 53/6 ise saklı tutulmuştur. Şartlar şunlardır.

• Cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl geçmiş olmalıdır.
• Bu sürede yeni suç işlenmemeli ve mahkemede kişinin hayatını iyi hâlli sürdürdüğü yönünde kanaat oluşmalıdır.
• İnfaz genel af veya etkin pişmanlık dışında başka bir hukukî nedenle sona ermişse, hükmün kesinleşmesinden itibaren beş yıl gerekir. Bu süre, hapis cezasına üç yıl eklenerek bulunacak süreden az olamaz.

Talep, hükümlü veya vekili tarafından, hükmü veren mahkemeye ya da ikametgâhın bulunduğu yerdeki aynı derecedeki mahkemeye yapılır. Mahkeme dosya üzerinden veya Cumhuriyet savcısını ve hükümlüyü dinleyerek karar verir. Karara karşı CMK'daki kanun yoluna başvurulabilir. Başvurudan doğan masrafları hükümlü öder. Kesinleşen karar adli sicil arşivine kaydedilir. Madde TCK m.53'ün kendi yoksunluklarını kapsamaz. Onların süresi, m.53'ün kendi fıkralarında düzenlenmiştir.

Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma Hakkında Sık Sorulan Sorular

TCK 53 nedir?

Kasten işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûm olan kişinin kamu görevi, velayet, tüzel kişi yöneticiliği ve izne bağlı serbest meslek haklarından kanun gereği yoksun bırakılmasını düzenleyen güvenlik tedbiridir.

Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma ne zaman biter?

Maddenin ikinci fıkrasına göre hapis cezasının infazı tamamlanınca biter. Ertelemede ve koşullu salıverilmede denetim süresi iyi geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır. Hak kötüye kullanılmışsa ayrıca infazdan sonra işleyen ek yasaklama süresi vardır.

Hapis cezası alan kişi oy kullanabilir mi?

TCK m.53'ün (b) bendindeki seçme ve seçilme ehliyetinden yoksunluk, resmî metindeki dipnota göre Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiştir. Cezaevindeki bir hükümlünün oyunu fiilen kullanması ise seçim mevzuatına ve uygulamaya bağlıdır.

Hapis cezası memuriyete engel olur mu?

Kasten işlenen suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezası, 657 sayılı Kanun m.48/A-5 uyarınca TCK m.53'teki süreler geçmiş olsa bile memurluğa alınmaya engeldir. Sayılan suçlardan mahkûmiyet ise affa uğramış olsa bile engeldir. HAGB kararı hukukî sonuç doğurmadığı için bu engeli kendiliğinden oluşturmaz.

Ertelenen hapis cezasında velayet gider mi?

Hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından birinci fıkra uygulanmaz. Bir yıl veya daha az süreli ertelenmiş cezada ise birinci fıkra hiç uygulanmaz.

Adli para cezası belli haklardan yoksun bırakır mı?

Yalnız adli para cezasına mahkûmiyet birinci fıkrayı doğurmaz. Yalnız sayılan hak veya yetkinin kötüye kullanılmasıyla işlenen suçlarda hükümdeki gün sayısının yarısından bir katına kadar o hakkın kullanılması yasaklanır.

Yasaklanmış hakların geri verilmesi nasıl istenir?

TCK dışındaki kanunların bağladığı yoksunluklar için 5352 sayılı Kanun m.13/A uyarınca infazdan üç yıl sonra, yeni suç işlenmemiş ve iyi hâl kanaati oluşmuşsa, mahkemeye dilekçeyle başvurulur.