Ara Dinlenme Süresi, Gece Çalışması ve Telafi Çalışması Kuralları

Ara dinlenme süresi günlük çalışmaya göre değişir: 4 saat veya daha kısa işlerde 15 dakika, 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar işlerde yarım saat, 7,5 saatten fazla işlerde 1 saattir (4857 sayılı İş Kanunu m.68). Bu süre çalışma süresinden sayılmaz. Gece, 20.00 ile 06.00 arasındaki dönemdir ve işçi gece en çok 7,5 saat çalıştırılabilir (m.69). Telafi çalışması ise işin durduğu veya işyerinin tatil edildiği hâllerde çalışılmayan süreler için dört ay içinde, günde en çok 3 saat yaptırılır ve fazla mesai sayılmaz (m.64).

Ara Dinlenme Süresi Ne Kadar?

Kanun m.68 ara dinlenmeyi günlük çalışma süresine bağlar. Verilen süreler en az sürelerdir, işveren bunları artırabilir.

Dinlenme, günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında, yerin gelenekleri ve işin gereğine göre ayarlanarak verilir. Çalışma ve dinlenme saatleri işyerinde işçilere duyurulur (m.67). Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3 ayrıca ara dinlenmelerin, yirmi dört saat içinde kesintisiz on iki saat dinlenme süresi dikkate alınarak düzenlenmesini ister.

Yargıtay, kanunun 7,5 saatten fazla çalışmalar için öngördüğü 1 saati günde 11 saate kadar olan çalışmalara ilişkin kabul eder. Daire uygulamasına göre 11 saati aşan çalışmalarda en az 1,5 saat ara dinlenme düşülür (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 24.04.2014, E.2013/20150, K.2014/8896). Aynı ilke Yargıtay 22. Hukuk Dairesinin 05.06.2018 tarihli kararında da uygulanmıştır (E.2015/34453, K.2018/14301). Bu 1,5 saatlik kural kanun metninde yazmaz, içtihattan gelir.

Kısmi süreli çalışanlar için de aynı basamaklar geçerlidir; günlük çalışması 4 saati aşmayan part time işçiye 15 dakika verilir. Kısmi süreli çalışmanın diğer yönleri için part time çalışan hakları yazısına bakabilirsiniz.

Ara Dinlenme Mesaiden Sayılır mı?

Hayır. Kanun m.68 son fıkra ara dinlenmelerin çalışma süresinden sayılmayacağını söyler, Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3 de aynı sonucu tekrarlar. Yani sabah 08.00 ile akşam 18.00 arasında işyerinde bulunan ve 1 saat öğle arası yapan işçinin günlük çalışması 9 saat sayılır, 10 saat değil.

Bu süre için ayrıca ücret ödenmesi gerekmez. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, işçinin ara dinlenme saatinde tamamen serbest olduğunu, süreyi işyerinde ya da dışında geçirebileceğini belirtir. İşçi işyerinde kalsa bile bu sürede çalışmaya zorlanamaz. Ara dinlenme verilmeyip işçi bu sürede çalıştırılmışsa, dinlenme zamanı olarak tanınmamış süre için normal ücret ödenmesi gerekir ve bu süre haftalık 45 saati aşıyorsa zamlı ücret doğar (E.2013/20150, K.2014/8896).

Yemek ve Çay Molası Ara Dinlenmeye Dahil mi?

Evet. Kanun yemek molası ile çay molasını ayrı kalemler olarak saymaz, hepsi ara dinlenmenin parçasıdır. İşyerinde öğle arası 1 saat ve sabah öğleden sonra iki kez 15 dakikalık çay molası uygulanıyorsa toplam ara dinlenme 1,5 saattir.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 1 saat yemek ve iki kez 15 dakikalık çay molasının tanık beyanlarıyla belirlendiği bir davada, bilirkişinin yalnızca 1 saat düştüğü hesabı hatalı bulmuştur (01.07.2014, E.2014/7620, K.2014/14894). Tersi de geçerlidir. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, tanıkların 30 dakikalık yemek molası ile 10 dakikalık çay molasında birleştiği bir davada, ara dinlenmenin fiilen 40 dakika uygulandığını kabul etmiş ve hesabın 40 dakika üzerinden yapılmasını istemiştir (24.12.2019, E.2016/22938, K.2019/24316).

Burada belirleyici olan, kâğıt üzerindeki süre değil işyerinde fiilen uygulanan süredir.

Ara Dinlenme Bölünerek Kullanılabilir mi?

Kanun, dinlenme sürelerinin en az olduğunu ve aralıksız verileceğini söyler. Ancak iklim, mevsim, yerin gelenekleri ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmeyle aralı kullandırılabilir. Dinlenmeler bir işyerinde işçilere aynı veya değişik saatlerde kullandırılabilir (m.68).

Yargıtay bir noktayı özellikle vurgular: ara dinlenme, işe geç başlama veya işi erken bırakma şeklinde kullandırılamaz. Dinlenmenin günlük çalışma içinde belli bir zamanda, amacına uygun biçimde verilmesi gerekir (E.2013/20150, K.2014/8896). Yani "bugün yarım saat erken çıkın" uygulaması ara dinlenmenin yerine geçmez.

Ara Dinlenmede İş Kazası Olursa İş Kazası Sayılır mı?

5510 sayılı Kanun m.13 iş kazasını beş hâlde tanımlar. Bunların ilki, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. Madde metninde ara dinlenmeye özgü ayrı bir cümle yoktur; ölçüt işyerinde bulunmadır.

Aynı Kanunun 11. maddesine göre dinlenme, yemek, uyku, yıkanma gibi işyerine bağlı yerler işyerinin eklentisi sayılır. Bu iki hükmün birlikte okunmasıyla, işyerinin yemekhanesinde, dinlenme odasında veya bahçesinde ara dinlenme sırasında yaşanan bir kazanın kural olarak işyerinde bulunma koşulunu karşıladığı sonucuna varılır. İşçinin yemek için işyeri dışına çıktığı ve kazanın orada olduğu durumlar ise daha tartışmalıdır; olayın yeri, işverenin sağladığı imkân ve işyeri ile bağlantı somut olaya göre incelenir. Bu konuda okuduğumuz bir Yargıtay kararı yoktur, bu nedenle kesin bir ezber kural yazmıyoruz.

İş kazası sayılırsa işveren olayı kolluğa derhal, SGK'ya en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmekle yükümlüdür (m.13). Tazminat ve kusur tartışması için iş kazası tazminatı yazısına, tutanak düzeni için iş kazası tutanağı yazısına bakabilirsiniz. İşyerinde yemek arasında yaşanan sağlık olayları için işyerinde kalp krizi yazısı da yol gösterebilir.

Ara Dinlenme Kullandırılmazsa Ne Olur?

Ücret ve fazla çalışma hesabı

Ara dinlenme verilmediği veya kısa verildiği kanıtlanırsa, işçinin dinlenme saatinde çalıştırıldığı süre çalışma sayılır. Bu süre haftalık 45 saati aşıyorsa zamlı ücret ödenir. Fazla çalışma hesabının kendisini (saat ücreti, zam oranı, hakkaniyet indirimi) burada anlatmıyoruz, ayrıntı için fazla mesai hesaplama sayfasına bakın.

İdari para cezası

Ara dinlenmeleri m.68'e göre uygulamayan işveren veya işveren vekiline 4857 sayılı Kanun m.104 birinci fıkra uyarınca idari para cezası verilir. Aynı fıkra, haftalık çalışma süresine aykırı çalıştırmayı, geceleri 7,5 saatten fazla çalıştırmayı ve gece-gündüz postalarını değiştirmemeyi de kapsar. Telafi çalışmasına ilişkin m.64 hükmüne aykırılık ise ikinci fıkra gereği her işçi için ayrı ceza gerektirir. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranıyla değiştiği için burada rakam yazmıyoruz, güncel tutar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı duyurularına bakılmalıdır.

Ara Dinlenme Nasıl İspat Edilir?

Fazla çalışma yaptığını ileri süren işçi bunu kanıtlamakla yükümlüdür. Ara dinlenmenin kaç dakika verildiği de bu hesabı doğrudan etkiler. Kullanılan deliller şunlardır:

• İşe giriş çıkış kartı, turnike, parmak izi gibi işyeri kayıtları.
• İşyerinde asılı çalışma ve dinlenme saatleri; Yönetmelik m.8 bu saatlerin işçilere duyurulmasını ister.
• Bordrolar ve puantaj kayıtları.
• İşyeri iç yazışmaları ve vardiya listeleri.
• Tanık beyanları.

Yönetmelik m.9, işverenin işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorunda olduğunu söyler. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, işyeri kayıtları ve giriş çıkış belgelerinin delil olduğunu, yazılı belgelerle ispat mümkün değilse tanık beyanlarına gidilmesi gerektiğini belirtmiştir. Aynı karara göre işyerinde çalışma düzenini bilmeyen ve bilmesi mümkün olmayan tanıkların anlatımına değer verilmez; davacı lehine tanıklık eden ve kendisi de dava açmış kişinin anlatımı başka delillerle desteklenmeden tek başına yeterli sayılmaz (E.2015/34453, K.2018/14301).

İmzalı bordroda fazla çalışma ücreti ödendiği görünüyorsa, işçi ihtirazi kayıt koymadıkça bordrodan fazlasını yazılı belgeyle kanıtlamak zorundadır (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2014/7620, K.2014/14894). Ara dinlenme süresine itiraz ediyorsanız, mola saatlerini bilen iş arkadaşlarınızın isimlerini ve işyeri kayıtlarını baştan toplamak yararlıdır.

Gece çalışılan işlerde ara dinlenmenin uzunluğu da tartışılır. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, 20.00 ile 08.00 arasında çalışan araç yıkama elemanı için, çalışma sürelerinin gece oluşunu ve uzunluğunu dikkate alarak bilirkişinin kabul ettiği 1,5 saat yerine 2 saat ara dinlenme düşülmesi gerektiğini söylemiştir (27.02.2017, E.2017/5604, K.2017/3904). Yargıtay 7. Hukuk Dairesi de 17.00 ile 08.00 arasında çalışan gece bekçisi için bilirkişinin düştüğü 4 saati fazla bulup 2 saatin hakkaniyete uygun olacağını belirtmiştir (E.2013/20150, K.2014/8896).

Haftalık 45 Saat, Günlük 11 Saat ve Denkleştirme Nasıl İşler?

Kanun m.63 genel olarak haftalık çalışma süresini en çok 45 saat olarak belirler. Başka türlü kararlaştırılmamışsa bu süre haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür. Yer altı maden işlerinde süre günde en çok 7,5, haftada en çok 37,5 saattir.

Taraflar anlaşırsa haftalık süre, günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabilir. Bu durumda iki aylık süre içinde haftalık ortalama 45 saati aşılamaz. Toplu iş sözleşmesiyle denkleştirme süresi dört aya, turizm sektöründe altı aya kadar çıkarılabilir. Yönetmelik m.5 bunun için tarafların yazılı anlaşmasını arar ve günlük çalışmanın her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamayacağını belirtir (Yönetmelik m.4).

Çalışma süresi sınırları işyerine değil işçinin şahsına bağlıdır (Yönetmelik m.11); aynı işçi iki ayrı işyerinde çalışsa da süre ayrı ayrı değil kişi bazında değerlendirilir.

Çalışma süresinden sayılan haller

Kanun m.66 aşağıdaki süreleri günlük çalışmadan sayar:

• Madenlerde ve yeraltı veya su altı işlerinde kuyulara, dehlizlere ve çalışma yerlerine inmek, girmek ve çıkmak için gereken süreler.
• İşçinin işveren tarafından işyeri dışında çalıştırılmak üzere gönderilmesi hâlinde yolda geçen süreler.
• İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır hâlde bulunmakla birlikte çalıştırılmayıp çıkacak işi bekleyerek geçirdiği süreler.
• İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işverenle ilgili bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler.
• Çocuk emziren kadın işçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirlenen süreler.
• Yerleşim yerlerinden uzak işyerlerine toplu götürülüp getirilmeleri gereken işlerde, bu götürme getirme sırasında geçen süreler.

İşin niteliğinden doğmayıp işverenin sırf sosyal yardım amacıyla işçiyi işyerine götürüp getirmesi sırasında araçta geçen süre çalışma süresinden sayılmaz.

Telafi Çalışması Nedir, Ne Zaman ve Kaç Saat Yaptırılır?

Telafi çalışması, çalışılamayan sürelerin sonradan tamamlanmasıdır. Kanun m.64 şu hâllerde işverene dört ay içinde telafi çalışması yaptırma imkânı verir: zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi veya benzer nedenlerle işyerinde normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması veya tamamen tatil edilmesi, ya da işçinin talebiyle kendisine izin verilmesi. 7226 sayılı Kanunla bu süre iki aydan dört aya çıkarılmış, Cumhurbaşkanına da süreyi iki katına kadar artırma yetkisi tanınmıştır.

Telafi çalışmasının kuralları şöyledir:

• Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz, bu nedenle zamlı ücret doğurmaz.
• Günlük en çok çalışma süresini aşmamak koşuluyla günde üç saatten fazla olamaz; Yönetmelik m.7 bu süreyi 11 saat olarak belirtir.
• Tatil günlerinde telafi çalışması yaptırılamaz.
• İşveren, çalışmanın hangi nedene dayandığını açıkça belirtmeli ve hangi tarihte başlanacağını ilgili işçilere bildirmelidir (Yönetmelik m.7).

Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7'nin yayımlanmış metninde telafi çalışmasının, nedenin ortadan kalkıp işyerinin normal çalışmaya başlamasını izleyen 2 ay içinde yaptırılacağı yazılıdır. Kanun m.64'teki süre ise 7226 sayılı Kanunla dört aya çıkarılmıştır. Kanun yönetmelikten üst norm olduğu için dört aylık süre esas alınır.

Pratik örnek: işyeri bayramdan önceki bir günde işçilere izin verdiyse, işveren o gün çalışılmayan süreyi hafta içi günlerde, her gün en fazla 3 saat ekleyerek telafi ettirebilir; bunu hafta tatilinde yaptıramaz. Bayram günlerinin ücretleri için UBGT ücreti, tatilde çalıştırma için hafta tatilinde çalışma ücreti yazılarına bakabilirsiniz.

Gece Çalışması Hangi Saatler Arasındadır, Kaç Saat Olabilir?

Kanun m.69 çalışma hayatında geceyi, en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönem olarak tanımlar. İşin niteliğine veya bölgelere göre geceye ilişkin uygulama şekillerini belirlemek için yönetmelik çıkarılabilir.

Gece çalışması 7,5 saati geçemez. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamındaki işlerde ise işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Bu sınır aşılırsa m.104 birinci fıkra kapsamında idari para cezası söz konusudur.

Kanunun m.69 metni gece çalışmasına doğrudan bir ücret zammı getirmez; ikinci fıkra yalnızca yönetmelikle bazı gece çalışmalarına fazla ücret ödenmesi usulü konabileceğini söyler. Gece çalışmanız için ayrı bir zam alıp alamayacağınız, iş sözleşmenize ve varsa toplu iş sözleşmenize bağlıdır. Gece çalışması haftalık 45 saati de aşıyorsa fazla çalışma ücretinin nasıl hesaplandığı fazla mesai sayfasında anlatılmıştır.

Vardiya değişiminde dinlenme kuralı

Gece ve gündüz işletilen, nöbetleşe işçi postalarının kullanıldığı işlerde bir hafta gece çalıştırılan işçi, ondan sonra gelen ikinci hafta gündüz çalıştırılarak postalar sıraya konur. İki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir. Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz (m.69). Postaları değiştirmeyen işveren için de m.104 birinci fıkra geçerlidir.

Kadın Çalışanlar Gece Postalarında Çalışabilir mi?

Evet, ancak ayrı bir yönetmeliğe tabidir. Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik (24.07.2013, Resmî Gazete 28717; m.5 19.08.2017 tarihinde değiştirilmiştir) on sekiz yaşını doldurmuş kadın çalışanları kapsar. Başlıca kuralları şunlardır:

• Kadın çalışanlar gece postalarında 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde ve bu işyerlerindeki alt işveren işlerinde yazılı onay alınırsa 7,5 saatin üzerinde çalışma yaptırılabilir (m.5).
• Gece postasına başlamadan önce işyeri hekiminden gece çalışmasında sakınca olmadığına dair sağlık raporu alınır; çalışma sürerken de hekimin belirlediği aralıklarla muayene yapılır (m.7).
• Belediye sınırları dışındaki işyerlerinde ve posta saatlerinde toplu taşıma zorluğu olan işyerlerinde işveren, kadın çalışanları uygun araçlarla ikametgâhlarına en yakın merkezden işyerine götürüp getirmekle yükümlüdür (m.6).
• Kadın çalışanın eşi de postalarla çalışan bir işyerinde çalışıyorsa, çalışanın isteği üzerine gece çalışması eşinin gece postasına rastlamayacak şekilde düzenlenir; aynı işyerinde çalışan eşlerin aynı postada çalışma istekleri imkân dahilinde karşılanır (m.8).
• Gece çalıştırılacak kadın çalışanların isim listeleri işyerinde saklanır (m.10).

Gebelikte ve doğum sonrasında ek koruma vardır. Gebeliğin doktor raporuyla tespitinden itibaren doğuma kadar, emziren çalışanlar için doğum tarihinden başlayarak bir yıl boyunca gece postasında çalıştırma yapılamaz; anne veya çocuğun sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekimi raporuyla belgelenirse emziren çalışanda süre altı ay daha uzar (m.9). Hamilelik ve emzirme dönemindeki diğer haklar için doğum izni ve süt izni yazısına bakabilirsiniz.

Onsekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması ise İş Kanunu m.73 kapsamındadır ve bu yazının konusu dışındadır.

Ara Dinlenme, Gece Çalışması ve Telafi Çalışması Hakkında Sık Sorulan Sorular

Ara dinlenme süresi ne kadar olmalıdır?

Günlük çalışma 4 saat veya daha kısaysa en az 15 dakika, 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 saat dahil) ise en az yarım saat, 7,5 saatten fazlaysa en az 1 saattir (İş Kanunu m.68). Bu süreler alt sınırdır, işveren daha uzun ara verebilir.

Ara dinlenme mesaiden sayılır mı?

Hayır. Kanun m.68 son fıkra, ara dinlenmelerin çalışma süresinden sayılmayacağını söyler. Ancak işçi bu sürede çalıştırılıyorsa ara dinlenme verilmemiş sayılır, o süre çalışma olarak değerlendirilir ve haftalık 45 saati aşıyorsa zamlı ücret doğar.

Yemek molası ara dinlenmeye dahil mi?

Evet, yemek ve çay molaları ara dinlenmenin parçasıdır. Yargıtay işyerinde fiilen uygulanan yemek ve çay molalarını tanık beyanlarına göre toplayıp fazla çalışma hesabında düşer.

Ara dinlenmede iş kazası olursa iş kazası sayılır mı?

5510 sayılı Kanun m.13 iş kazasını, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olay olarak tanımlar ve m.11 yemek, dinlenme yerlerini işyerinin eklentisi sayar. Bu nedenle işyeri içinde ara dinlenmede yaşanan kaza, kural olarak işyerinde bulunma koşulunu karşılar. İşyeri dışına çıkılmışsa olayın koşullarına göre ayrıca değerlendirme gerekir.

Ara dinlenme kullandırıldığı nasıl ispat edilir?

Giriş çıkış kayıtları, işyerinde duyurulan çalışma ve dinlenme saatleri, bordrolar ve tanık beyanları kullanılır. Yönetmelik m.9 işvereni çalışma sürelerini belgelemekle yükümlü kılar. Kayıt yoksa işyerinin çalışma düzenini bilen tanıkların anlatımı esas alınır.

Gece çalışması kaç saat olabilir?

Gece 20.00 ile 06.00 arasındaki dönemdir ve işçi gece en çok 7,5 saat çalıştırılabilir (İş Kanunu m.69). Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama sondaj işlerinde işçinin yazılı onayıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.

Telafi çalışması kaç ay içinde yapılır, günde kaç saat olabilir?

Kanun m.64 işverene çalışılmayan süreler için dört ay içinde telafi çalışması yaptırma imkânı verir. Telafi çalışması günde üç saatten fazla olamaz, günlük en çok çalışma süresini aşamaz, tatil günlerinde yaptırılamaz ve fazla çalışma sayılmaz.

Ara dinlenme bölünerek kullanılabilir mi?

Kural olarak aralıksız verilir. Ancak iklim, mevsim, yöredeki gelenekler ve işin niteliği dikkate alınarak sözleşmeyle aralı kullandırılabilir (m.68). Çalışma ve dinlenme saatleri işyerinde işçilere duyurulmalıdır.