Evliliğin iptali, evlenme sırasında kanunun aradığı koşullardan birinin eksik olması sebebiyle, geçerli görünen bir evliliğin mahkeme kararıyla ortadan kaldırılmasıdır; kanundaki adı butlan davasıdır. Sebepler sınırlıdır ve Türk Medeni Kanunu m.145-153 arasında sayılır. Mutlak butlanda Cumhuriyet savcısı ve ilgisi olan herkes dava açabilir; nisbi butlanda yanılan, aldatılan veya korkutulan eş davacıdır ve dava altı ay ile beş yıllık hak düşürücü sürelere bağlıdır. Boşanmadan farkı şudur: boşanma geçerli kurulmuş ve sonradan bozulan evliliği, iptal ise evlenme anındaki eksikliği konu alır. Karar verilene kadar evlilik geçerli sayılır ve çocuklar evlilik içinde doğmuş kabul edilir.
Evliliğin iptali ile butlan davası aynı şey midir?
Günlük dilde iptal ve butlan aynı anlamda kullanılır; kanunda ise butlan çatı kavramdır ve iptal davası nisbi butlanın dava şeklidir. Türk Medeni Kanunu "Evlenmenin butlanı" ayrımını ikiye böler: m.145-147 mutlak butlanı, m.148-153 nisbi butlanı düzenler. Mutlak butlan sebepleri kamu düzenini ilgilendirdiği için dava açma yetkisi geniştir. Nisbi butlanda ise kanun, "evlenmenin iptalini dava edebilir" diyerek yalnızca iradesi sakatlanan eşe dava hakkı tanır.
Bu ayrımın bir sonucu daha vardır. Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer. Mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Yani evlilik kendiliğinden yok sayılmaz; karar verilene kadar eşler evli kabul edilir.
Mutlak butlan sebepleri nelerdir?
Madde 145 dört hâli sayar ve bu hâllerde evlenme mutlak butlanla batıldır:
- Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması,
- Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması,
- Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması,
- Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.
Bu sebepler evlenme engelleriyle bağlantılıdır. Önceki evliliğin sona erdiğini ispat yükü yeniden evlenmek isteyen kişidedir (TMK m.130). Hısımlık engeli m.129'da sayılır: üstsoy ile altsoy, kardeşler, amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında evlenme yasaktır; kayın hısımlığında evlilik sona ermiş olsa bile eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında, evlât edinen ile evlâtlık arasında da engel vardır.
Kanun mutlak butlanı üç noktada sınırlar (m.147). Birincisi, sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı savcı tarafından re'sen dava edilemez; fakat her ilgili butlanın karar altına alınmasını isteyebilir. İkincisi, ayırt etme gücü sonradan kazanılmış veya akıl hastalığı iyileşmişse dava yalnız ayırt etme gücünü kazanan veya iyileşen eş tarafından açılabilir. Üçüncüsü, evliyken yeniden evlenen kişinin önceki evliliği butlan kararından önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetliyse bu evlenmenin butlanına karar verilemez.
Mutlak butlan davasını kimler açabilir?
Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen açılır; ayrıca ilgisi olan herkes de dava açabilir (TMK m.146). "İlgisi olan" ifadesinin kapsamını kanun saymaz; kimin ilgili sayılacağını somut dosyada hâkim belirler.
Dava hakkı mirasçılara geçmez, ancak mirasçılar açılmış olan davayı sürdürebilir (m.159). Dava sonunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş, yasal mirasçı olamaz ve daha önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan hakları da kaybeder. Mirasçılık sonuçları için yasal mirasçılar ve miras payları yazısına bakılabilir.
Nisbi butlan (iptal) sebepleri nelerdir?
Nisbi butlan sebepleri eşin iradesinin sakatlandığı hâllerdir. Kanun bunları dört başlıkta düzenler ve her birinde davayı açabilecek kişiyi eş olarak belirler:
- Geçici ayırt etme gücü kaybı (m.148). Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş evlenmenin iptalini dava edebilir.
- Yanılma (m.149). Evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak razı olan eş ya da eşinde bulunmaması birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir niteliği yanılarak evlenen eş dava açabilir.
- Aldatma (m.150). Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak razı olan eş ya da davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığı kendisinden gizlenen eş dava açabilir.
- Korkutma (m.151). Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmiş eş dava açabilir.
Günlük dilde "zorla evlendirme" denen durum kanundaki karşılığıyla korkutmadır (m.151). Yanılma ve aldatma hâllerini de kanun yukarıdaki sınırlı ifadelerle tanımlar; örnek olaylar sayılmaz, somut olayın bu tanımlara uyup uymadığını mahkeme belirler. Yanılmada ölçüt, eşinde bulunmayan niteliğin birlikte yaşamayı "çekilmez" kılacak derecede önemli olmasıdır.
Kanun bazı eksikliklerin butlan sebebi olmadığını da açıkça yazar. Kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi evlenmenin butlanını gerektirmez (m.154); bu süre için iddet müddeti yazısına bakılabilir. Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evliliğin kanunun diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına da karar verilemez (m.155).
Evliliğin iptali davası süresi nedir?
Nisbi butlan davasında süre kısadır. İptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m.152). İki süre birlikte işler: sebep geç öğrenilmiş olsa bile evlenmenin üzerinden beş yıl geçmişse hak sona erer; beş yıl dolmamış olsa da öğrenmeden sonra altı ay geçmişse yine dava açılamaz.
Mutlak butlan davası için kanunda böyle bir hak düşürücü süre bulunmaz. Yine de m.147'deki sınırlamalar geçerlidir. Küçük veya kısıtlı kişinin yasal temsilcisinin izni olmadan evlenmesi hâlinde ise izni alınmayan yasal temsilci iptal davası açabilir (m.153). Küçük sonradan onsekiz yaşını doldurarak ergin olursa, kısıtlı olmaktan çıkarsa veya kadın gebe kalırsa evlenmenin iptaline karar verilemez.
"Dava ne kadar sürer" sorusuna gelince, kanun yargılama için bir süre öngörmez. Delillerin toplanması, tebligatlar, bilirkişi veya sağlık raporu gerekip gerekmediği ve kararın istinaf ile temyiz aşamasına gitmesi süreyi belirler.
Yaş küçüklüğü ve ayırt etme gücü evliliği iptal ettirir mi?
Kanunun evlenme ehliyeti kuralları şöyledir: erkek veya kadın onyedi yaşını doldurmadıkça evlenemez; ancak hâkim olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple onaltı yaşını doldurmuş olanın evlenmesine izin verebilir (m.124). Ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez (m.125). Küçük ve kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez (m.126, m.127); haklı sebep olmaksızın izin vermeyen temsilciyi dinledikten sonra hâkim izin verebilir (m.128).
Bu kuralların ihlalinin sonucu sebebe göre değişir. Sürekli ayırt etme gücü yokluğu mutlak butlan sebebidir (m.145/2); geçici yokluk ise nisbi butlandır ve evlenme sırasında bu hâlde olan eş dava açabilir (m.148). Yasal temsilcinin izni olmadan yapılan evlilikte iptal davası temsilciye aittir (m.153). Yaş eksikliğinin kendisi ise m.145'teki dört sebep arasında sayılmaz. Bu nedenle yaşı küçük bir kişinin evliliğinde hangi yolun açık olduğu, evlenme anındaki izin, ayırt etme gücü ve sonraki gelişmelere göre dosya bazında değerlendirilmelidir.
Evliliğin iptali ile boşanma arasındaki fark nedir?
Boşanma, geçerli kurulmuş bir evliliğin sonradan kanunda sayılan sebeplerle (zina, hayata kast, pek kötü davranış, suç ve haysiyetsiz hayat, terk, evlilik birliğinin sarsılması) sona erdirilmesidir. İptal ise evlenmenin kuruluşundaki bir eksikliğe dayanır. Aşağıdaki tablo ana farkları gösterir.
| Konu | Evliliğin iptali (butlan) | Boşanma |
|---|---|---|
| Dayanak | TMK m.145-160 | TMK m.161-184 |
| Neye dayanır | Evlenme sırasındaki eksiklik veya irade sakatlığı | Evlilik içinde ortaya çıkan olaylar ve evlilik birliğinin sarsılması |
| Sebepler | Kanunda sayılan sınırlı sebepler (m.145, m.148-151, m.153) | Özel ve genel boşanma sebepleri (m.161-166) |
| Dava açabilenler | Mutlak butlanda savcı ve ilgili herkes; nisbi butlanda ilgili eş veya yasal temsilci | Eşler |
| Hak düşürücü süre | Nisbi butlanda 6 ay ve 5 yıl (m.152); mutlak butlanda yok | Sebebe göre değişir (örneğin m.161 ve m.162'de 6 ay ve 5 yıl, m.163'te her zaman) |
| Karardan önce evlilik | Karara kadar geçerli evliliğin sonuçlarını doğurur (m.156) | Karara kadar geçerli evlilik sürer |
| Çocuklar | Evlilik içinde doğmuş sayılır (m.157) | Velayet ve kişisel ilişki karara bağlanır |
| Nafaka, tazminat, mal rejimi | Boşanma hükümleri uygulanır (m.158) | Doğrudan boşanma hükümleri (m.174-178 ve mal rejimi) |
| Yargılama usulü | Boşanma hükümleri uygulanır (m.160) | HMK ve TMK m.184'teki özel kurallar |
Sonuçların büyük bölümü benzer olduğundan pratikte seçim, hangi sebebin bulunduğuna ve hangi sürenin işlediğine bağlıdır. Boşanma yolunu düşünenler için çekişmeli boşanma davası ve anlaşmalı boşanma yazılarındaki sebep ve usul açıklamaları ayrıca okunabilir.
Butlan kararının eşler bakımından sonuçları nelerdir?
Evlenmenin butlanına karar verilirse, evlenirken iyiniyetli bulunan eş bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur. Eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m.158). Bu yüzden boşanmada mal paylaşımı, boşanmada tazminat ve yoksulluk nafakası kurallarının butlan davasında da yol gösterici olduğu görülür. Burada kanun "iyiniyet" ölçütünü kullanır; iyiniyetin bulunup bulunmadığını mahkeme araştırır.
Evliliği butlanla sona eren kadın için de bekleme süresi kuralı işler. TMK m.132 "evlilik sona ermişse" der ve sona erme sebebini ayırmaz; ayrıntılar iddet müddeti yazısında anlatılmıştır.
Evlilik iptal edilirse çocukların durumu ne olur?
Mahkemece butlanına karar verilen bir evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılırlar (TMK m.157). Dolayısıyla soybağı bakımından çocuk için olumsuz bir sonuç doğmaz. Çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır; velayetin kime verileceği ve kişisel ilişki düzeni de bu hükümlere göre belirlenir. Ölçütler için velayet kime verilir yazısı yol gösterebilir.
Evliliğin iptali davası hangi mahkemede açılır?
Görevli mahkeme aile mahkemesidir. 4787 sayılı Kanun m.4, Türk Medeni Kanunu'nun ikinci kitabından doğan aile hukuku dava ve işlerini aile mahkemelerine verir; aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu dava ve işlere Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (m.2).
Yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m.160). Bu nedenle boşanma davalarındaki yetki kuralı, yani eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi (m.168) iptal davasında da esas alınır. Madde 168 butlan davası için doğrudan değil, m.160 aracılığıyla uygulanır.
Dava açılırken vekâletname konusu da önemlidir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 14.04.2026 tarihli ve 2026/2307 E., 2026/4085 K. sayılı ön inceleme kararında, mutlak butlan sebebiyle evlenmenin iptali davasını takip eden vekillerin özel yetkili vekâletnamesi dosyada bulunmadığı için dosyayı bölge adliye mahkemesine geri çevirmiştir. Daire, boşanma ve evliliğin iptali davalarını açmanın ve takip etmenin kişiye sıkı sıkıya bağlı hak niteliğinde olduğunu, HMK m.74 gereği vekâletnamenin özel yetki içermesi gerektiğini belirtmiştir. HMK m.74'e göre vekil, hangileri hakkında yetki verildiği açıklanmadıkça kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarla ilgili davaları açamaz ve takip edemez.
Butlan kararı ne zaman kesinleşir ve nüfus kaydına nasıl işlenir?
Aile mahkemesinin nihai kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir (HMK m.341). İstinaf süresi iki haftadır ve ilamın usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar (HMK m.345). Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinden verilen temyizi kabil nihai kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir (HMK m.361). Kanun yolları kullanılmadan sürelerin geçmesi veya kanun yolu incelemesinin tamamlanması kararı kesinleştirir; kesinleşme işlemi için kesinleşme şerhi yazısına bakılabilir.
Evlilik, hâkimin kararına kadar geçerli sonuçlarını doğurduğundan (m.156), nüfus kaydındaki medeni hâlin değişmesi için kesinleşen kararın nüfus müdürlüğüne bildirilmesi gerekir. Bildirimin hangi belgelerle ve nasıl yapıldığı mahkeme yazı işleri müdürlüğünden öğrenilebilir.
Evliliğin İptali Hakkında Sık Sorulan Sorular
Evliliğin iptali davası kaç ay içinde açılır?
Nisbi butlan sebeplerinde (yanılma, aldatma, korkutma, geçici ayırt etme gücü kaybı) dava, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl içinde açılmalıdır (TMK m.152). Mutlak butlan davası için kanunda böyle bir süre öngörülmemiştir.
Evliliğin iptali ile mutlak butlan aynı şey mi?
Günlük dilde ikisi karıştırılır. Kanunda mutlak butlan (m.145-147) ve nisbi butlan (m.148-153) ayrı düzenlenir. Mutlak butlanda savcı ve ilgisi olan herkes dava açabilir; nisbi butlan olarak adlandırılan iptal davasını ise kanunda sayılan eş veya yasal temsilci açar.
Evliliğin iptali davası ne kadar sürer?
Kanun yargılama için bir bitiş süresi öngörmez. Süre mahkemenin iş yüküne, tebligatlara, delillerin toplanmasına ve kararın istinaf veya temyiz aşamasına gitmesine göre değişir; bu yüzden kesin bir süre söylenemez.
Evlilik iptal edilirse çocuklar gayrimeşru sayılır mı?
Hayır. Mahkemece butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır (TMK m.157). Çocuklarla ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanma hükümleri uygulanır.
Evliliğin iptalinde nafaka ve tazminat istenebilir mi?
Eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m.158). Hangi talebin hangi koşulla kabul edileceği dosyadaki olgulara bağlıdır.
Evliliğin iptali davası hangi mahkemede açılır?
Aile mahkemesinde açılır; aile mahkemesi kurulmayan yerlerde Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar. Yetki ve yargılama usulü bakımından boşanma hükümleri uygulandığı için yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.160, m.168).
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.
