İşçi Hakları Nelerdir, Liste ve Nereye Başvurulur

İşçi hakları, iş sözleşmesiyle çalışan kişiye işe girişten işten ayrılışa kadar kanunla tanınan ücret, çalışma süresi, tatil, izin, sosyal güvenlik, iş sağlığı ve güvenliği, eşit davranma ve fesih haklarıdır. Başlıca dayanaklar 4857 sayılı İş Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunudur. Hak ihlalinde işveren yazılı olarak uyarılır, ALO 170 veya iş müfettişlerine başvurulur, ücret ve tazminat alacaklarında arabulucuya gidilir, anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açılır. Ücret ve tazminat alacaklarının çoğunda zamanaşımı beş yıldır.

İşçi Hakları Hangi Kanunlarda Düzenlenir?

İşçi hakları tek bir kanunda toplanmış değildir. Ücret, çalışma süresi, tatil, izin ve işe iade 4857 sayılı Kanunda; işverenin işçinin kişiliğini koruma borcu 6098 sayılı Kanunun 417. maddesinde; sağlık ve güvenlik yükümlülükleri 6331 sayılı Kanunda; sigortalılık ve prim 5510 sayılı Kanunda düzenlenir. Kıdem tazminatı, 4857 sayılı Kanunun 120. maddesiyle yürürlükte bırakılan 1475 sayılı Kanunun 14. maddesine dayanır. Arabuluculuk şartı ve dava yolu ise 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunundadır.

İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi kanundaki hakkı artırabilir, azaltamaz. 4857 sayılı Kanunun 45. maddesi hafta tatili, ulusal bayram, genel tatil ve ücretli izin hakları için bunu açıkça yazar. Yıllık ücretli izin hakkından da vazgeçilemez.

İşçi Haklarının Dayanağı ve Başvuru Yolları Tablosu

Aşağıdaki tablo hakları, dayanak maddeleri ve ihlal hâlinde gidilecek yerleri bir arada gösterir. Ayrıntılar sonraki başlıklarda ve ilgili sayfalarda açıklanır.

Hak	Dayanak madde	Nereye başvurulur
Ücretin zamanında ödenmesi	4857 m.32, m.34, m.39	İşverene yazılı talep, iş müfettişi, arabulucu, iş mahkemesi
Fazla çalışma ücreti	4857 m.41, m.63	Arabulucu, iş mahkemesi
Hafta tatili ücreti	4857 m.46	Arabulucu, iş mahkemesi
Ulusal bayram ve genel tatil ücreti	4857 m.44, m.47	Arabulucu, iş mahkemesi
Yıllık ücretli izin	4857 m.53-59	İşverene talep, arabulucu, iş mahkemesi
Mazeret ve doğum izni	4857 Ek m.2, m.74	İşverene bildirim, iş müfettişi
SGK kaydı ve prim	5510 m.8, m.86	SGK, hizmet tespit davası
İş sağlığı ve güvenliği	6331 m.4, m.13, m.15, m.17; TBK m.417	İşveren veya kurul, iş müfettişi
Eşit davranma	4857 m.5	Arabulucu, iş mahkemesi
Kişiliğin korunması, mobbinge karşı koruma	TBK m.417	Arabulucu, iş mahkemesi
Fesihten önce bildirim süresi, ihbar tazminatı	4857 m.17	Arabulucu, iş mahkemesi
Kıdem tazminatı	1475 m.14	Arabulucu, iş mahkemesi
İşe iade	4857 m.18-21, 7036 m.3	1 ay içinde arabulucu, sonra 2 hafta içinde iş mahkemesi
İşçinin haklı nedenle feshi	4857 m.24, m.26	Fesih bildirimi, arabulucu, iş mahkemesi
Çalışma belgesi, yeni iş arama izni	4857 m.27, m.28	İşveren, iş müfettişi

Ücret ve Zamanında Ödeme Hakkı

Ücret en geç ayda bir ödenir; iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir. Ücret kural olarak Türk parasıyla işyerinde veya özel olarak açılan banka hesabına ödenir (4857 m.32). Geç gelen işçinin ücretinden kesinti yapılıp yapılamayacağı işçinin işe sık sık geç gelmesi yazısında m.38 çerçevesinde ele alınır. Ücretin alt sınırı Asgari Ücret Tespit Komisyonunca belirlenir (m.39), aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez (m.35).

Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden olmadan ödenmeyen işçi çalışmaktan kaçınabilir. Bu yüzden iş sözleşmesi feshedilemez, gününde ödenmeyen ücrete mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir (m.34). Ücretin kanuna veya sözleşmeye uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi, işçiye bildirim süresini beklemeden haklı fesih hakkı da verir (m.24/II-e). Adım adım yol için maaş ödenmezse ne yapılır sayfasına bakılabilir.

Fazla Mesai, Hafta Tatili ve Genel Tatil Hakkı

Çalışma süresi genel olarak haftada en çok kırk beş saattir. Taraflar haftalık süreyi günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtabilir; bu hâlde iki aylık ortalama haftalık süre kırk beş saati geçemez (m.63). Haftalık kırk beş saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saat için normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir. İşçi isterse her fazla saat için bir saat otuz dakika serbest zaman kullanabilir (m.41). Fazla mesaiye kalmanın zorunlu olup olmadığı ve yazılı onayın geri alınması işçiye zorla fazla mesai yaptırılması sayfasında ele alınır. Hesap örnekleri fazla mesai hesaplama sayfasındadır.

İşçiye yedi günlük dilim içinde kesintisiz en az yirmi dört saat hafta tatili verilir ve çalışılmayan hafta tatili günü için ücret tam ödenir (m.46). Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışılmazsa o günün ücreti tam ödenir, çalışılırsa ayrıca bir günlük ücret eklenir (m.47). Sözleşmede hüküm yoksa bu günlerde çalışmak için işçinin onayı gerekir (m.44).

Yıllık İzin ve Mazeret İzinleri Nelerdir?

İşe başladığı günden itibaren en az bir yıl çalışan işçiye yıllık ücretli izin verilir. Süre bir ile beş yıl arasında (beş yıl dahil) en az 14 gün, beş yıldan fazla ve on beş yıldan az çalışanlar için 20 gün, on beş yıl ve üzerinde 26 gündür; yeraltı işlerinde dört gün eklenir (m.53). İzin işveren tarafından bölünemez, taraflar anlaşırsa bir bölümü on günden az olmamak üzere parçalar hâlinde kullanılabilir (m.56). İzin ücreti izne başlamadan önce peşin ödenir (m.57). Sözleşme sona erdiğinde kullanılmayan izin ücreti son ücret üzerinden ödenir (m.59). Ayrıntı için yıllık izin ücreti sayfası okunabilir.

Mazeret izinleri 4857 sayılı Kanunun ek 2. maddesindedir. Evlenme veya evlat edinme ile ana, baba, eş, kardeş ya da çocuğun ölümünde üç gün, eşin doğum yapmasında on gün ücretli izin verilir. Kadın işçinin doğumdan önce sekiz, sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört hafta çalıştırılmaması esastır (m.74). İşveren bildirim süresi içinde günde en az iki saat yeni iş arama izni vermek zorundadır (m.27).

SGK Kaydı ve Prim Hakkı

İşveren, hizmet akdiyle çalıştırdığı kişiyi sigortalılık başlangıç tarihinden önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle SGK'ya bildirmekle yükümlüdür; inşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirim en geç çalışmaya başlatıldığı gün yapılır (5510 m.8). Aylık prim ve hizmet belgeleri de işverence Kuruma verilir (m.86). İşçi, hizmet dökümünü e-Devlet üzerinden kontrol ederek eksik gün veya eksik ücret bildirimini fark edebilir. Eksikliğin türüne göre izlenecek yollar SGK primlerinin eksik ödenmesi yazısında anlatılıyor.

Çalışma hiç bildirilmemişse sigortalılık süresi mahkemede tespit ettirilebilir; bu yol hizmet tespit davası sayfasında anlatılır. 5510 sayılı Kanundan doğan uyuşmazlıklarda dava açmadan önce SGK'ya başvurmak zorunludur; başvuruya altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır. Zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri bu şartın dışındadır (7036 m.4).

İş Sağlığı ve Güvenliği Hakkı

İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür; risk değerlendirmesi yapar, tedbirleri alır, gerekli araç ve gereci sağlar (6331 m.4). Çalışan işe başlamadan önce ve iş değişikliğinde iş sağlığı ve güvenliği eğitimi alır (m.17), işe girişte sağlık muayenesinden geçirilir. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz (m.15).

Ciddi ve yakın tehlike varsa çalışan kurula, kurul yoksa işverene başvurarak tespit ve tedbir isteyebilir. Talep yönünde karar verilirse tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir; bu dönemdeki ücreti ve diğer hakları saklıdır. Talebe rağmen tedbir alınmazsa iş sözleşmesini feshedebilir (m.13). Türk Borçlar Kanununun 417. maddesi de işverene aynı yükümlülüğü yükler ve ihlalden doğan zararı sözleşmeye aykırılık hükümlerine bağlar.

Eşit Davranma ve Mobbinge Karşı Korunma Nasıl İşler?

İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep gibi sebeplerle ayrım yapılamaz. Aynı veya eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz. İhlalde işçi dört aya kadar ücreti tutarında tazminat ve yoksun bırakıldığı hakları isteyebilir. İşçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösterirse ispat yükü işverene geçer (4857 m.5). Ayrıntılar eşit davranma ilkesi sayfasındadır.

Kanun metinlerinde "mobbing" sözcüğü geçmez; koruma Türk Borçlar Kanununun 417. maddesine dayanır. Madde, işverene işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramaması için gerekli önlemleri alma borcu yükler. İşverenin sataşması, gözdağı vermesi veya cinsel tacizi işçiye haklı fesih hakkı doğurur (4857 m.24/II). Delil ve dava yolu için mobbing davası nasıl açılır sayfası kullanılabilir.

İş Sona Erdiğinde Hangi Haklar Doğar?

Belirsiz süreli sözleşmelerde fesihten önce karşı tarafa bildirim yapılır. Bildirim süresi işi altı aydan az sürmüş işçi için iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arası dört hafta, bir buçuk ile üç yıl arası altı hafta, üç yıldan fazla sekiz haftadır. Süreye uymayan taraf bildirim süresine ait ücret tutarında tazminat öder (4857 m.17).

Kıdem tazminatı, işçinin işe başladığı tarihten itibaren her tam yıl için otuz günlük ücret tutarında ödenir. İşverenin haklı neden olmadan feshi, işçinin haklı nedenle feshi, emeklilik için ayrılma, muvazzaf askerlik, kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde ayrılması ve işçinin ölümü gibi hâller bu hakkı doğurur (1475 m.14). Kimlerin alabildiği kıdem tazminatı kimler alabilir sayfasında açıklanır.

Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde en az altı aylık kıdemi olan, belirsiz süreli sözleşmeli işçinin feshi geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır (m.18). Feshin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulur; anlaşma olmazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır (m.20). Fesih geçersizse işveren işçiyi bir ay içinde işe başlatmalıdır; başlatmazsa dört ile sekiz aylık ücret tutarında tazminat ve en çok dört aya kadar boşta geçen süre ücreti ödenir (m.21). Bu süreç işe iade davası ve arabuluculuk sayfasında anlatılır.

İşçi, sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller, ücretin ödenmemesi ve zorlayıcı sebeplerde sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebilir (m.24). Ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılığa dayanan fesih hakkı, olayın öğrenildiği günden itibaren altı iş günü geçtikten ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz (m.26). Koşullar işçinin haklı nedenle feshi sayfasındadır. İşten ayrılan işçiye işin çeşidini ve süresini gösteren çalışma belgesi de verilir (m.28).

İşçi Hakları İhlal Edilirse Nereye Başvurulur?

Pratikte yol şu sırayla işler.

1. İşverene yazılı talep. Alacak, tarih ve dayanak yazılı bildirilir; noter ihtarı veya e-posta gibi ispatlanabilir bir yöntem tercih edilir.
2. ALO 170. Resmî sitesi alo170.gov.tr, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, SGK, İŞKUR ve MYK ile ilgili ihbar ve şikâyet kaydı oluşturulabildiğini gösterir.
3. İş müfettişleri ve il müdürlüğü. Devlet, çalışma hayatını Bakanlığa bağlı iş müfettişleriyle denetler. İşçinin bireysel alacağına ilişkin başvurusu üzerine, iş sözleşmesinin devam etmesi kaydıyla işlem yapılabilir (4857 m.91). Müfettişler başvuran işçinin adını ve kimliğini açıklamaz (m.93). Başvuru ilinizdeki Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü üzerinden de yapılabilir.
4. SGK. Prim, hizmet ve sigortalılıkla ilgili eksikler için Kuruma başvurulur (7036 m.4).
5. Arabuluculuk. İşçi alacağı, tazminat ve işe iade taleplerinde arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Başvuru karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hâllerde bu süre en fazla bir hafta uzatılır. İş kazası ve meslek hastalığı tazminatı bu şartın dışındadır (7036 m.3).
6. İş mahkemesi. Anlaşma sağlanamazsa son tutanak dava dilekçesine eklenerek dava açılır. Belirsiz alacak davası 7589 sayılı Kanunla kaldırıldığı için talep, dilekçede alacak kalemleri ve tutarlarıyla belirtilmelidir. Alacağın yalnız bir kısmı dava edilirse talep aynı davada bir defaya mahsus artırılabilir (HMK m.109/4).

İşçilik Alacaklarında Zamanaşımı Süresi Kaç Yıldır?

Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır (4857 m.32). Fazla çalışma ve hafta tatili ücreti gibi ücret niteliğindeki kalemler uygulamada bu başlık altında değerlendirilir. Yıllık izin ücreti, kıdem tazminatı, bildirim süresine uyulmadan feshe bağlı tazminat, kötüniyet tazminatı ve eşit davranma ilkesine aykırı fesih tazminatı için de süre beş yıldır (ek m.3). Yıllık izin ücretinde süre, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten başlar (m.59).

Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (7036 m.3). Bununla birlikte işe iade için bir ay, ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılığa dayanan fesih için altı iş günü gibi süreler çok kısadır; bunlar kaçırılırsa hak kaybı doğabilir.

İşçi Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular

İşçi hakları nelerdir?

İşçinin başlıca hakları zamanında ve eksiksiz ücret, fazla çalışma ücreti, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti, yıllık izin ve mazeret izinleri, SGK kaydı ve prim, iş sağlığı ve güvenliği, eşit davranma, kişiliğinin korunması ile ihbar süresi, kıdem tazminatı ve işe iade haklarıdır.

İşçi hakları için nereye başvurulur?

Önce işverene yazılı talepte bulunulur. Sonuç alınamazsa ALO 170 veya iş müfettişlerine ihbar ve şikâyet yapılabilir, SGK ile ilgili eksikliklerde SGK'ya başvurulur. Ücret ve tazminat alacaklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur; anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açılır.

ALO 170 işçi hakları için kullanılabilir mi?

Evet. ALO 170, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, SGK, İŞKUR ve MYK ile ilgili ihbar ve şikâyetlerin alındığı çağrı merkezidir. Resmî sitesi alo170.gov.tr üzerinden de kayıt oluşturulabilir. Bu başvuru dava yerine geçmez, alacağın mahkemede istenmesi için arabuluculuk ve dava süreci ayrıca yürütülür.

İşçi hakları için zamanaşımı kaç yıldır?

Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır. Yıllık izin ücreti, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı ve eşit davranma ilkesine aykırı fesih tazminatı için de süre beş yıldır. Ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılığa dayanan fesihte 6 iş günü, işe iadede 1 ay gibi çok daha kısa süreler ayrıca işler.

Maaşı ödenmeyen işçi çalışmayı bırakabilir mi?

Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden olmadan ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu nedenle iş sözleşmesi feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz. Ödenmeyen ücrete mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir.

İşçi hakları için arabulucuya başvurmak zorunlu mu?

Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı ile işe iade talebinde arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları bu zorunluluğun dışındadır.

Fazla mesai ücreti yüzde kaç zamlı ödenir?

Haftalık 45 saati aşan her fazla çalışma saati için normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir. İşçi isterse zamlı ücret yerine her fazla saat karşılığında bir saat otuz dakika serbest zaman kullanabilir. Sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenen sürelerde fazla sürelerle çalışma için artış yüzde yirmi beştir.

Yıllık izin kaç gün verilir?

En az bir yıl çalışmış işçiye hizmet süresi bir ile beş yıl arasında (beş yıl dahil) en az 14 gün, beş yıldan fazla ve on beş yıldan az ise 20 gün, on beş yıl ve üzerinde 26 gün yıllık ücretli izin verilir. On sekiz ve daha küçük yaştakilerle elli yaş ve üzerindekilerin izni 20 günden az olamaz.