
Sözleşme hukuku, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamasıyla kurulan borç ilişkilerini düzenler ve Türk Borçlar Kanunu'nda yer alır. Uyuşmazlıklar çoğunlukla metnin hazırlanması sırasında belirsiz bırakılan hükümlerden, cezai şart talebinden, ifadaki gecikmeden, sözleşmenin feshi veya dönme iradesinden, alacağın zamanaşımından ve iddianın hangi belgeyle ispatlanacağından doğar. Sözleşme avukatı bu aşamalarda metni, ihtarları ve yazışmaları inceleyerek tarafların hak ve borçlarının kanunda nasıl karşılandığını gösterir. Aynı belge hem ispat hem de süre bakımından önem taşıdığından, uyuşmazlık çıkmadan önce metnin ve yazışmaların kanuna göre okunması dosyanın seyrini etkiler.
Her sözleşme uyuşmazlığı elde bulunan bir belgeyle başlar: imzalanmamış bir taslak, ödeme talebi, ihtarname, fesih bildirimi, eski bir senet ya da yazışma. Belgenin türü, hangi kuralın devreye girdiğini ve hangi sürenin işlediğini belirler. Aşağıdaki bölümler Türk Borçlar Kanunu (TBK), Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümlerini bu sırayla gösteriyor.
Hangi Konularda Hukuki Destek Alınabilir?
- Sözleşmenin hazırlanması, müzakeresi ve imzalanmış metnin incelenmesi.
- Cezai şart talebi veya cezai şarta karşı savunma.
- İfa edilmeyen veya geç ifa edilen borçlarda temerrüt, faiz ve tazminat.
- Sözleşmenin feshi, sözleşmeden dönme ve sonuçları.
- Alacağın zamanaşımına uğrayıp uğramadığının belirlenmesi.
- Senet, yazışma ve defter gibi delillerle ispat.
Elinizdeki Belgeye Göre Hangi Aşamadasınız?
Tablo, sık karşılaşılan belge türlerini ve her birinde bakılan temel kuralı özetliyor.


| Belge | Anlamı | Temel yol |
|---|---|---|
| Sözleşme taslağı | Henüz imzalanmadı | Açıklık, şekil ve genel işlem koşulu kontrolü |
| Cezai şart talebi | Edim gereği gibi ifa edilmedi | Cezanın şartları, aşırılık ve indirim |
| İhtarname | Temerrüt veya fesih bildirimi | Süre verme, ifa, tazminat veya dönme seçimi |
| Fesih veya dönme bildirimi | Sözleşme sona erdirildi | Sonuçlar, iade ve zararın giderilmesi |
| Eski borç belgesi | Zamanaşımı sorusu | Süre türü, kesilme ve zamanaşımı itirazı |
| Senet, yazışma, defter | İspat aracı | Senetle ispat sınırı ve delil başlangıcı |
Sözleşmenin Hazırlanması ve İncelenmesi
Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur ve irade açıklaması açık ya da örtülü olabilir (TBK m.1). Kanun şekil öngörmedikçe sözleşme hiçbir şekle bağlı değildir; öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşme hüküm doğurmaz (m.12). Yorumda kullanılan sözcüklerden çok tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır (m.19). Bu yüzden edimlerin, sürenin, ödeme koşullarının ve fesih sebeplerinin açık yazılması önem taşır.
Çok sayıda benzer sözleşmede kullanılmak üzere bir tarafça önceden hazırlanıp karşı tarafa sunulan hükümler genel işlem koşuludur. Karşı tarafa açıkça bildirilmemiş ve içeriğini öğrenme imkânı verilmemiş koşullar ile sözleşmenin niteliğine yabancı koşullar yazılmamış sayılır; belirsiz hükümler düzenleyenin aleyhine yorumlanır (m.20 ile m.23). Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür; hükümsüzlük bir hükümle sınırlıysa diğer hükümler kural olarak geçerli kalır (m.27). Yanılma, aldatma veya korkutma sonucu sözleşme yapan taraf, durumu öğrendiği ya da korkutmanın etkisi kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmezse sözleşmeyi onamış sayılır (m.39). Ticari işlerde faturayı alan kişi içeriğe sekiz gün içinde itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır; sözleşme içeriğini doğrulayan teyit mektubu için de aynı süre geçerlidir (TTK m.21). Avukat hazırlama aşamasında metni bu ölçütlerle tarar, inceleme aşamasında ise imzalanmış metindeki eksik veya belirsiz noktaları gösterir.
Cezai Şart Nasıl İstenir ve İndirilir?
Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için ceza kararlaştırılmışsa alacaklı, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Ceza borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmemiş ve ifayı çekincesiz kabul etmemişse asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir (TBK m.179). Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile ceza ödenmelidir; zarar cezayı aşıyorsa aşan kısım için borçlunun kusurunun ispatı gerekir (m.180). Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler, ancak asıl borç geçersizse ceza istenemez ve hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir (m.182).
Tacir sıfatını taşıyan borçlu ise aşırı ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22); bu yüzden aynı cezai şart maddesi tarafların sıfatına göre farklı sonuç doğurabilir. İş sözleşmelerindeki ceza koşulu ayrı kurallara tabi olduğundan iş sözleşmesinde cezai şart yazısında ele alınmıştır. Avukat bu aşamada cezanın kime yük getirdiğini, ifanın çekincesiz kabul edilip edilmediğini ve ceza ile zarar arasındaki ilişkiyi inceler.
İfa, Temerrüt ve İhtar
Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür (TBK m.112). Muaccel bir borcun borçlusu alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ifa günü taraflarca belirlenmişse bu günün geçmesiyle temerrüt gerçekleşir (m.117). Tacirler arasında temerrüde düşürmeye, feshe ve dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemiyle yapılır (TTK m.18).
Temerrüt faizi oranı sözleşmede kararlaştırılmamışsa yürürlükteki mevzuata göre belirlenir; sözleşmeyle kararlaştırılan oran bu oranın yüzde yüz fazlasını aşamaz (TBK m.120). Ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenebilir (TTK m.8). Güncel oranlar ve tazminatta faizin başlangıcı için kanuni faiz oranı yazısına bakılabilir. Avukat bu aşamada borcun muaccel olup olmadığını, ihtarın usulüne uygun yapılıp yapılmadığını ve talep edilecek faiz türünü kontrol eder.
Fesih ve Dönme Hangi Hâllerde Mümkündür?
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede taraflardan biri temerrüde düşerse diğeri borcun ifası için uygun bir süre verebilir ya da hâkimden süre verilmesini isteyebilir (TBK m.123). Borçlunun tutumundan süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa, temerrüt sonucunda ifa alacaklı için yararsız kalmışsa veya belirli zamanda yapılmayan ifanın artık kabul edilmeyeceği sözleşmeden anlaşılıyorsa süre verilmesine gerek yoktur (m.124). Verilen süre içinde borç ifa edilmezse alacaklı ifayı ve gecikme tazminatını isteyebilir; bunlardan vazgeçtiğini hemen bildirerek ifa edilmemekten doğan zararın giderilmesini isteyebilir ya da sözleşmeden dönebilir. Dönme hâlinde taraflar ifa yükümlülüğünden kurtulur ve önceden ifa ettikleri edimleri geri isteyebilir (m.125).
İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine fesih söz konusudur ve alacaklı sözleşmenin süresinden önce sona ermesinden doğan zararın giderilmesini de isteyebilir (m.126). Borcun, borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsızlaşması hâlinde borç sona erer (m.136). Sözleşme yapılırken öngörülmeyen olağanüstü bir durum ifayı dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirmişse borçlu, hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir (m.138). Örnek bir uyuşmazlık türü için kat karşılığı inşaat sözleşmesinde gecikme ve fesih yazısı okunabilir. Avukat bu aşamada ihtarın içeriğini ve seçilecek hakkın (ifa, tazminat, dönme veya fesih) dosyaya uygunluğunu gözden geçirir; çünkü seçilen hak diğerlerinin kullanımını etkiler.
Sözleşmeden Doğan Alacaklarda Zamanaşımı
Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146). Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi dönemsel edimler, konaklama ve yeme içme bedelleri, küçük sanat işleri ve küçük çaplı perakende satışlardan doğan alacaklar, ortaklık sözleşmesinden doğan alacaklar, vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden doğan alacaklar ile yüklenicinin ağır kusuru dışında eser sözleşmesinden doğan alacaklar için süre beş yıldır (m.147). Bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez (m.148) ve zamanaşımından önceden feragat edilemez (m.160). Ticari hükümler koyan kanunlardaki süreler de sözleşmeyle değiştirilemez (TTK m.6).
Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (m.149). Borçlunun borcu ikrar etmesi, faiz ödemesi veya kısmen ifada bulunması ile alacaklının dava açması ya da icra takibinde bulunması zamanaşımını keser ve yeni süre işlemeye başlar; borç senetle ikrar edilmişse veya karara bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır (m.154 ile m.156). Dava; yetki, görev veya vaktinden önce açılma gibi sebeplerle reddedilmişse altmış günlük ek süre tanınır (m.158). Zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz (m.161). Takip aşamasına ilişkin süreler için icra zamanaşımı yazısına bakılabilir. Avukat bu aşamada sürenin türünü, başlangıç tarihini ve kesilmeye yol açan işlemleri tek tek belirler.
İspat ve Senet Kuralları
İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir (HMK m.190). Bir hakkın doğumu, devri, değiştirilmesi, ertelenmesi, ikrarı ve itfası amacıyla yapılan hukuki işlemlerin değeri kanunda belirtilen parasal sınırı geçerse senetle ispat gerekir; değer sonradan sınırın altına düşse bile senetsiz ispat olunamaz. Karşı tarafın açık muvafakati hâlinde, kanundaki düzenleme hatırlatılarak tanık dinlenebilir (m.200). Delil başlangıcı bulunursa tanık dinlenebilir; delil başlangıcı, işlemi muhtemel gösteren ve karşı tarafça verilmiş ya da gönderilmiş belgedir (m.202). İrade bozukluğu ve aşırı yararlanma iddialarında, üçüncü kişilerin muvazaa iddialarında ve senede bağlanmaması teamül olarak yerleşmiş işlemlerde tanık dinlenebilir (m.203).
Mahkeme huzurunda ikrar edilen veya inkâr edenden sadır olduğu kabul edilen adi senetler, aksi ispat edilmedikçe kesin delildir (m.205). Adi bir senetteki yazı veya imza inkâr edildiğinde, bu konuda karar verilinceye kadar senet herhangi bir işleme esas alınamaz (m.209); hâkim inkâr edeni isticvap eder, gerekirse bilirkişi incelemesi yaptırır (m.211). Taraflar delil sözleşmesi yapabilir, ancak ispat hakkının kullanımını imkânsız kılan veya fevkalade güçleştiren sözleşmeler geçersizdir (m.193). Ticari defterlerin delil olabilmesi için eksiksiz ve usulüne uygun tutulması, açılış ve kapanış onaylarının yapılması ve kayıtların birbirini doğrulaması gerekir (m.222). Senetlerin unsurları için senedin unsurları ve geçerlilik şartları, kaybolma riski bulunan olgular için delil tespiti yazısı okunabilir.
Sık Sorulan Sorular
Cezai şart istemek için zararın ispatlanması gerekir mi?
Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir. Zarar cezadan fazlaysa aşan kısmı isteyebilmesi için borçlunun kusurunun ispatı gerekir (TBK m.180).
Hâkim aşırı bulduğu cezai şartı indirebilir mi?
Hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182). Tacir sıfatını taşıyan borçlu ise aşırı ceza iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22).
Borçluyu temerrüde düşürmek için ihtar şart mı?
Muaccel borçlu alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ifa günü birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle temerrüt gerçekleşir (TBK m.117). Tacirler arasında ihtar noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m.18).
Sözleşmeden dönmeden önce süre vermek zorunlu mu?
Kural olarak borçluya uygun bir süre verilir; ancak süre verilmesinin etkisiz olacağı, ifanın yararsız kaldığı veya belirli zamandaki ifanın artık kabul edilmeyeceği anlaşılıyorsa süre verilmesine gerek yoktur (TBK m.123 ve m.124).
Sözleşmeden doğan alacaklar kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Aksine hüküm yoksa her alacak on yılda zamanaşımına uğrar. Kira, ücret gibi dönemsel edimler ile kanunda sayılan diğer alacaklarda süre beş yıldır ve sözleşmeyle değiştirilemez (TBK m.146 ile m.148).
Sözleşmeyi yalnızca tanıkla ispat etmek mümkün mü?
Hukuki işlemin değeri kanundaki parasal sınırı geçiyorsa kural olarak senetle ispat gerekir. Karşı tarafın açık muvafakati, delil başlangıcı veya kanundaki istisnalar varsa tanık dinlenebilir (HMK m.200, m.202 ve m.203).
Karşı tarafın sunduğu genel işlem koşulları her zaman bağlayıcı mıdır?
Hayır. Karşı tarafa açıkça bildirilmemiş ve içeriğini öğrenme imkânı sağlanmamış koşullar ile sözleşmenin niteliğine yabancı koşullar yazılmamış sayılır (TBK m.21).
Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Sigorta hukuku, trafik kazası, iş kazası tazminatı, bedeni hasar dosyaları ve nitelikli hesaplama alanlarında çalışıyor.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.



