İş Kazası Nedir, Hangi Haller İş Kazası Sayılır?

İş kazası, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinde sayılan beş hâlden birinde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. Bu hâller şunlardır: sigortalının işyerinde bulunduğu sıra, işveren tarafından yürütülen iş, görevle işyeri dışına gönderilip asıl işin yapılmadığı zaman, emziren kadının süt için ayrılan zamanı ve işverence sağlanan taşıtla işe gidiş geliş. Evden işe kendi imkânlarıyla giderken yaşanan kaza bu listede yer almaz. Olayın iş kazası sayılması SGK haklarını doğurur; işverenden tazminat istemek ise ayrıca kusur gerektirir.

Aşağıda kanundaki tanımın nasıl okunduğu, beş hâlin her birinin ne anlama geldiği, işe gidiş geliş ve işyeri dışı görev gibi tartışmalı noktaların nerede durduğu, 4/a ve 4/b kapsamındaki sigortalılar arasındaki fark, bildirim süresi ve iş kazası sayılmanın sonuçları kısaca anlatılmaktadır. Her bölümün ayrıntısı için ilgili rehbere bağlantı verilmiştir.

İş Kazasının Kanundaki Tanımı Nasıl Okunur?

5510 sayılı Kanun iş kazasını geniş bir kavram olarak değil, sayılan hâllere bağlı bir olay olarak tanımlar. Madde metni üç şeyi bir arada arar: sigortalı olmak, 13. maddedeki hâllerden birinde bulunmak ve olayın sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getirmesi. Hâllerin hepsinin birlikte gerçekleşmesi gerekmez; birinin bulunması yeterlidir.

Metinde “dıştan gelen ani bir etki” ya da “yapılan işle nedensellik” gibi bir koşul yoktur. Kanun yer ve zaman ölçütünü esas alır: olay işyerinde, işin yürütülmesi sırasında, görevlendirme süresinde, süt izni zamanında veya işverenin sağladığı taşıtta olmuştur. Bu nedenle uygulamada asıl tartışma, olayın hangi hâle girdiği noktasında toplanır.

Sayılan hâllerin dışında kalan, iş göremezliğe yol açan rahatsızlıklar ise 15. maddeye göre hastalık hâlidir. Meslek hastalığı da ayrı bir kavramdır: 14. madde bunu, çalışılan işin niteliği nedeniyle tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğranılan hastalık ve engellilik hâlleri olarak tanımlar.

5510 m.13'e Göre Hangi Hâller İş Kazası Sayılır?

Bent	Kanundaki hâl	Örnek
13/a	Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada	Fabrikada makineye el kaptırma, depoda raf devrilmesi, işyeri otoparkında araç çarpması
13/b	İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle; bağımsız çalışan sigortalı için kendi yürüttüğü iş nedeniyle	Müşteri ziyaretinde, tahsilatta veya teslimatta yaşanan kaza
13/c	Bir işverene bağlı çalışan sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda	Başka ilde eğitime veya toplantıya gönderilen çalışanın yolculuk ve konaklama süresinde yaşadığı olay
13/d	4/a kapsamındaki emziren kadın sigortalının iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda	Süt izni için ayrılan süre içinde meydana gelen olay
13/e	İşverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında	Personel servisi veya işverenin tahsis ettiği araçla işe gidiş geliş kazası

Tablodaki örnekler bentlerin mantığını göstermek içindir; bir olayın hangi bende girdiği, olayın tutanaklara ve tanıklara yansıyan ayrıntılarına göre belirlenir. Aynı olay birden fazla bende de uyabilir.

“İşyerinde Bulunduğu Sırada” Ne Demektir?

İşyerinin sınırını 11. madde çizer. İşyeri, sigortalı sayılanların maddî olan ve olmayan unsurlarla birlikte işlerini yaptıkları yerdir. Aynı yönetim altında örgütlenen ve işyerinde üretilen mal veya hizmetle bağlantılı olan dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden veya meslek eğitimi yerleri, avlu ve büro gibi eklentiler ile araçlar da işyerinden sayılır. Dolayısıyla yemekhanede, dinlenme odasında, soyunma ve yıkanma alanında veya avluda yaşanan bir olay işyerinde bulunma hâli içinde değerlendirilir.

Sınırda kalan olaylar şunlardır:

• İş molasında işyeri dışına çıkmak. Kanun, yemek için işyerinin dışına çıkılmasını ayrıca düzenlemez. Çalışanın işyeri sınırları içinde mi dışında mı olduğu ve işveren denetiminin sürüp sürmediği olayın ayrıntılarından anlaşılır. Kanun metni bu durumu tek tek saymaz.
• Kalp krizi, beyin kanaması gibi ani rahatsızlıklar. Madde metni olayın dıştan bir etkiyle ortaya çıkmasını şart koşmaz. İşyerinde geçirilen kalp krizinin nasıl ele alındığı, işyerinde kalp krizi iş kazası sayılır mı yazısında kararlarla birlikte anlatılmıştır.
• Kayıt dışı çalışma. Kazaya uğrayanın sigortalı sayılması kanunun ön koşuludur; sigortasız çalışan işçinin durumu sigortasız işçi iş kazası geçirirse yazısında ele alınmaktadır.

İşe Giderken veya İşten Dönerken Yaşanan Kaza İş Kazası mı?

Kanun yalnız bir yol hâlini sayar: 13/e bendine göre sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olay iş kazasıdır. Bu nedenle personel servisinde, işverenin tahsis ettiği aracın içinde veya o araçla yapılan yolculukta yaşanan kaza, kanun metni kusura bakmaksızın, iş kazası kapsamında incelenir.

Çalışanın kendi otomobiliyle, motosikletiyle veya toplu taşımayla evinden işine giderken yaşadığı kaza madde metnindeki hâllerden birine kendiliğinden girmez; “işverence sağlanan taşıt” koşulu aranır. Bu ayrımın uygulamada nasıl sınandığı, işverenin yol masrafını karşılaması ya da fiilî bir servis düzeni bulunması gibi ayrıntıların rolü ve karşı araç sürücüsünden ve trafik sigortasından neler istenebileceği trafik kazası iş kazası sayılır mı yazısında Yargıtay kararlarıyla birlikte yer almaktadır; bu yazıda tekrar edilmemiştir.

İşin kendisi yolda yapılıyorsa durum farklıdır. Teslimat yapan kurye, sefer yapan şoför veya müşteri ziyaretine giden saha personeli bakımından olay, yol hâlinden bağımsız olarak 13/b bendindeki “yürütülmekte olan iş” kapsamında düşünülür.

Görevle İşyeri Dışında Bulunurken Yaşanan Olaylar

İki ayrı bent vardır ve ikisi karıştırılmamalıdır. 13/b bendi işverence yürütülen işin görülmesi sırasındaki olayları kapsar. 13/c bendi ise bir işverene bağlı çalışan sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle “asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda” meydana gelen olayları kapsar. Yani görevli çalışan, o sırada fiilen çalışmasa bile yolda, konaklamada veya görev yerine varış sürecinde olay yaşarsa 13/c devreye girer.

Burada kritik nokta görevlendirmenin işverence yapılmış olmasıdır. Çalışanın kendi isteğiyle, özel bir amaçla yaptığı yolculuk bu bendin dışında kalır. Görevin varlığı yazılı görevlendirme, yolluk belgesi, yönetici talimatı gibi belgelerle kanıtlanır. Görev sırasında geçirilen kalp krizi veya konaklamada yaşanan kaza gibi sınırda örneklerde sonuç olayın ayrıntısına göre değişir; kanun metni bu örnekleri tek tek saymaz.

Emziren Kadın Sigortalının Süt İzni Sırasında Yaşanan Olay

13/d bendi yalnız 4. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki, yani hizmet akdiyle çalışan emziren kadın sigortalıyı kapsar. Ölçüt, iş mevzuatı gereğince çocuğa süt vermek için ayrılan zamandır. Bendin ölçütü yer değil zamandır; ancak izin süresinin ne kadar olduğu ve nasıl kullanılacağı iş mevzuatına bağlıdır. Süt izninin kapsamı için doğum izni ve süt izni rehberine bakılabilir. İzin süresi dışındaki bir zaman diliminde yaşanan olay bu bentle değil, diğer bentlerle değerlendirilir.

4/a ve 4/b Kapsamındaki Sigortalılar Arasında Fark Nedir?

5510 sayılı Kanun'un 4. maddesine göre 4/a, hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanları; 4/b ise köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanları (gelir vergisi mükellefleri, esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlar, anonim şirketlerin yönetim kurulu üyesi ortakları, tarımsal faaliyette bulunanlar gibi) ifade eder. İş kazası hükümleri her iki grup için de uygulanır, ancak farklar vardır:

Konu	4/a (hizmet akdiyle çalışan)	4/b (kendi adına ve hesabına çalışan)
Uygulanan bentler	13/a, 13/b, 13/c, 13/d (emziren kadın), 13/e	Ağırlıklı olarak 13/a ve 13/b; 13/b'de “kendi yürüttüğü iş nedeniyle”
Bildirimi yapacak kişi	İşveren	Sigortalının kendisi
Bildirim süresi	Kolluğa derhal, Kuruma en geç kazadan sonraki üç işgünü	Rahatsızlığının bildirime engel olmadığı günden sonra üç işgünü; bir ayı geçmemek şartıyla
Sürekli iş göremezlik geliri ve hak sahiplerine gelir	Kanun bu şartı yalnız 4/b için koyar	Genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borcun ödenmiş olması zorunlu (m.19 ve m.20)
İşverenin sorumluluğu	Gündeme gelebilir (m.21)	İşveren bulunmadığından m.21'in işveren hükümleri bu grupta uygulanmaz

13/c bendi “bir işverene bağlı olarak çalışan” sigortalıyı, 13/d bendi ise 4/a kapsamındaki emziren kadın sigortalıyı anar; 13/e de işverence sağlanan taşıtı arar. Bu yüzden 4/b kapsamındakiler bakımından ağırlık 13/a ve 13/b bentlerindedir. 13. maddenin bildirim fıkrası ayrıca 5. madde kapsamında bulunanları da sayar; çırak ve meslekî eğitim gören öğrenciler gibi bu gruptakiler için bildirim yükü işverene aittir.

İş Kazası Kaç Günde, Kime Bildirilir?

13. maddenin ikinci fıkrası süreyi açıkça verir. 4/a kapsamındaki sigortalıların kazası yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, Kuruma ise en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde işverence bildirilir. Bildirim iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle doğrudan ya da taahhütlü postayla yapılır. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olmuşsa üç işgünlük süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar. 4/b kapsamındaki sigortalı bildirimi kendisi yapar.

Bildirimin gecikmesinin parasal sonucu 21. maddede yer alır: kaza süresinde bildirilmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir. Sürelerin hepsi, şikâyet ve zamanaşımı ayrımıyla birlikte iş kazası ne kadar sürede şikâyet edilir yazısında tek tabloda toplanmıştır. İş kazası tutanağının nasıl düzenlendiği ise iş kazası tutanağı yazısında anlatılmıştır.

Kurum, bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağına karar verebilmek için gerektiğinde soruşturma yaptırabilir. Soruşturma sonunda bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, yersiz ödemeler gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan tahsil edilir.

İş Kazası Sayılmanın Sonuçları Nelerdir?

Sonuçlar iki ayrı alanda doğar. İlki, sosyal sigorta hakları alanıdır; bunlar işverenin kusuruna bağlı değildir:

• Geçici iş göremezlik ödeneği. Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurulundan istirahat raporu alınmış olması şartıyla iş kazası nedeniyle iş göremezliğe uğrayan sigortalıya her gün için ödenir (m.18). Ödenek, günlük kazanç üzerinden hesaplanır (m.17).
• Sürekli iş göremezlik geliri. Meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalmış bulunduğu Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilen sigortalıya bağlanır (m.19). Konunun ayrıntısı sürekli iş göremezlik geliri yazısındadır.
• Ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir ve cenaze ödeneği. İş kazası sonucu ölen sigortalının hak sahiplerine, aylık kazancın %70'i üzerinden gelir bağlanır; cenaze ödeneği de verilir (m.16 ve m.20). Ailenin bu gelirin yanında işverenden destek tazminatı nasıl isteyeceği iş kazasında destekten yoksun kalma tazminatı yazısında anlatılıyor.

İkincisi, işverenin sorumluluğu alanıdır. Kanunun 21. maddesine göre iş kazası işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumun yaptığı ödemeler işverene ödettirilir; kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır. Bu başvuru SGK rücu davası yazısında anlatılmaktadır. Sigortalı bakımından ise 22. maddeye göre ağır kusuru nedeniyle ödenek veya gelirinde üçte bire kadar eksiltmeyle karşılaşabilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi işverene işyerinde iş sağlığı ve güvenliği için gerekli her türlü önlemi alma yükümlülüğü getirir ve bu yükümlülüğe aykırılıktan doğan zararın tazminini sözleşmeye aykırılık hükümlerine bağlar. Tazminatın kalemleri, hesabı ve kusur tartışması için iş kazası tazminatı yazısına bakınız.

Olay İş Kazası Sayılmazsa Ne Olur?

Olayın 13. maddedeki hâllerden birine girmediği sonucuna varılırsa, iş göremezliğe yol açan rahatsızlık 15. madde uyarınca hastalık hâli sayılır ve iş kazası sigortası hakları doğmaz. Bu sonuca sigortalı veya hak sahipleri katılmıyorsa, olayın iş kazası olduğunun tespiti için mahkemeye başvurulabilir; sürelerin ve yöntemin ayrıntıları yukarıda bağlantısı verilen süre yazısında yer almaktadır. Olayın bildirilmemesi ya da eksik bildirilmesi hâlinde de delillerin (tutanak, tanık, sağlık kayıtları, yolluk ve görevlendirme belgeleri) erken toplanması, hangi bende girileceğinin belirlenmesini kolaylaştırır.

İş Kazası Nedir Hakkında Sık Sorulan Sorular

İş kazası nedir, kısaca nasıl tanımlanır?

İş kazası, sigortalının kanunun saydığı hâllerden birinde uğradığı ve onu bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. Hâller 13. maddede beş bent hâlinde sayılmıştır; tablo yukarıda yer almaktadır.

Servis kazası iş kazası mıdır?

İşverence sağlanan taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişte yaşanan kaza 13. maddenin (e) bendi kapsamındadır. Personel servisi veya işverenin tahsis ettiği araç bu bende girer; kusurun kimde olduğu iş kazası niteliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

İşe giderken kaza yapmak iş kazası sayılır mı?

Çalışan işverenin sağladığı taşıtla gidip geliyorsa evet. Kendi aracıyla veya toplu taşımayla giderken yaşanan kaza kanunda sayılan hâller arasında yer almaz; bu tür dosyalarda uygulama ayrıntıları trafik kazası iş kazası sayılır mı yazısında anlatılmıştır.

İşyerinde kalp krizi geçirmek iş kazası mıdır?

Kanun işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen ve sigortalıyı engelli hâle getiren olayı iş kazası sayar; metinde dıştan gelen bir etki şartı yoktur. Kalp krizi konusu ayrı bir yazıda kararlarla anlatılmaktadır.

İş kazası kaç gün içinde bildirilmelidir?

4/a kapsamındaki sigortalılar bakımından işveren, kazayı yetkili kolluğa derhal, Kuruma en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirmelidir. Kendi adına ve hesabına çalışan 4/b sigortalı, rahatsızlığının engel olmadığı günden sonra üç işgünü içinde kendisi bildirir.

Kendi adına çalışan kişi iş kazası geçirirse hakları nelerdir?

4/b kapsamındaki sigortalı da iş kazası sigortasından yararlanır. Sürekli iş göremezlik geliri bağlanabilmesi için genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borcunun ödenmiş olması gerekir.

İş kazası sayılması işverenden tazminat alınacağı anlamına gelir mi?

Hayır. İş kazası sayılması SGK haklarını doğurur. İşverenden maddi ve manevi tazminat istenebilmesi için işverenin kusuru ve bu kusurla zarar arasında bağlantı bulunması gerekir; ayrıntılar iş kazası tazminatı yazısındadır.