SGK Rücu Davası Nedir, Nasıl Hesaplanır ve Zamanaşımı Ne Kadar?

SGK rücu davası, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle sigortalıya ya da hak sahiplerine ödeme yapan Sosyal Güvenlik Kurumunun bu ödemeleri sorumlu işverenden veya üçüncü kişiden geri istediği davadır. Dayanağı 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesidir. Kaza, işverenin kastı ya da iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu olmuşsa Kurum, yaptığı masraflar ile bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini işverenin kusuru oranında ve sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı olarak ister. Dava iş mahkemesinde açılır, arabuluculuk dava şartı değildir ve on yıllık zamanaşımına tabidir.

Aşağıda rücunun hangi hâllerde doğduğu, rücu alacağının nasıl hesaplandığı, sorumluluk tavanının ne anlama geldiği, trafik kazası niteliğindeki iş kazalarında üçüncü kişiye ve sigortacıya başvurunun sınırları, sigortasız çalıştırmanın sonucu, zamanaşımının başlangıcı ve işverenin bu davada ileri sürebileceği savunmalar ele alınıyor. İşçinin kendi tazminat davası ayrı bir konudur; o dosyada SGK ödemelerinin nasıl düşüldüğü iş kazası tazminatı yazısında anlatılıyor.

SGK Rücu Davası Hangi Hâllerde Açılır?

Kurum, iş kazası ve meslek hastalığında sigortalının tedavisini üstlenir, istirahat süresince ödenek verir, kalıcı kayıpta gelir bağlar; bu ödemeler kusura bakılmadan yapılır. Rücu ise ödemeden sonraki aşamadır ve kanunun saydığı belirli hâllerle sınırlıdır. Kavramın genel anlamı ve diğer rücu türleri rücu nedir yazısında yer alıyor; aşağıdaki tablo yalnız SGK'nın başvurabildiği hâlleri gösterir.

Durum	Dayanak	Kime rücu edilir	Neyi kapsar
Kaza veya hastalık işverenin kastı ya da iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketiyle olmuş	5510 m.21/1	İşveren	Yapılan ve ileride yapılacak ödemeler ile gelirin ilk peşin sermaye değeri; sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı
İş kazası Kuruma süresinde bildirilmemiş	5510 m.21/2	İşveren	Bildirim tarihine kadar geçen süre için ödenen geçici iş göremezlik ödeneği
Sağlık raporu gereken işte rapor olmadan veya rapora aykırı çalıştırma	5510 m.21/3 ve m.76/3	İşveren	Geçici iş göremezlik ödeneği ve sağlık hizmeti giderleri
Sigortalı işe giriş bildirgesi süresinde verilmemiş	5510 m.23	İşveren	Her türlü masraf ve gelirin ilk peşin sermaye değeri; kusur aranmaz
Kaza üçüncü bir kişinin kusuruyla olmuş	5510 m.21/4	Üçüncü kişi ve kusuru varsa onu çalıştıran	Ödemeler ile gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısı
İşveren sağlık hizmetini sağlamakta ihmal etmiş veya gecikmiş	5510 m.76/2	İşveren	Bu yüzden yapılan her türlü sağlık hizmeti gideri

Kanun bazı kişilere rücuyu kapatır. Kamu görevlileri, er ve erbaşlar ile kamu idarelerince görevlendirilen kişilerin vazifeleri gereği yaptıkları fiillerden doğan kazalarda, bu fiil nedeniyle kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunanlar dışında, kurumlarına veya ilgililere rücu edilmez. Ölümle sonuçlanan kazalarda da kazada kusuru bulunan hak sahiplerine ve iş kazasında ölen kusurlu sigortalının hak sahiplerine, onlara bağlanan gelir ve ödenekler için rücu edilmez (m.21/5).

SGK İşverenden Hangi Ödemeleri İster?

Madde 21'deki rücu alacağı iki parçadan oluşur. Birincisi Kurumun fiilen yaptığı veya ileride yapması gereken ödemelerdir: sağlık hizmeti giderleri ve sigortalının istirahatli olduğu sürede ödenen geçici iş göremezlik ödeneği bu gruptadır. İkincisi, kalıcı kayıpta sigortalıya bağlanan sürekli iş göremezlik geliri ya da ölümde hak sahiplerine bağlanan ölüm gelirinin ilk peşin sermaye değeridir.

Peşin sermaye değeri, Kurumun ileride ödeyeceği gelirin yaş, kesilme ihtimali ve Kurumca belirlenen iskonto oranı dikkate alınarak bugüne indirgenmiş tutarıdır (m.3/28). Kanun rücuda bu değerin gelirin başladığı tarihteki hâlini esas alır; Kurum, ileride ödeyeceği aylıkları tek tek beklemeden, gelirin başlangıcında hesapladığı toplam değer üzerinden işverene başvurur. Gelirin oranı, başlangıcı ve hesabı sürekli iş göremezlik geliri yazısında ayrıca anlatılıyor.

Uygulamada Kurum, ödemeleri ve peşin sermaye değerini gösteren bir hesap tablosuyla önce işverene borç bildirimi gönderir; ödeme yapılmazsa dava açar. Bildirim yazısındaki tutar Kurumun iddiasıdır, mahkeme hükmü değildir. Tutarın kusur oranı ve sorumluluk tavanı süzgecinden geçirilmesi yargılamada yapılır.

SGK Rücu Davası Hesaplama Nasıl Yapılır?

Rücu alacağı Kurumun yaptığı ödemelerin tamamı değildir. Mahkeme, bilirkişi raporlarıyla aşağıdaki adımları izler.

1. Kurum zararı belirlenir: ödemelerin toplamı ve bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değeri, Kurum kayıtlarından alınır.
2. Kusur dağılımı yapılır: işveren, sigortalı ve varsa üçüncü kişinin kusuru ile kaçınılmazlık payı iş güvenliği bilirkişisince oranlanır.
3. Kurum zararının işverenin kusuruna isabet eden kısmı bulunur.
4. Sorumluluk tavanı hesaplanır: sigortalının ya da hak sahiplerinin işverenden isteyebileceği tazminat, kendi tazminat davasındaki yöntemle bulunur.
5. Üçüncü ve dördüncü adımlarda bulunan tutarlardan düşük olanı rücu alacağı olarak hüküm altına alınır.

Sorumluluk tavanı ne demek?

Madde 21'deki "sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere" ifadesi işverenin rücu borcuna bir üst sınır koyar. Kurum, sigortalının yerine işverene başvuruyormuş gibi, sigortalının kendisinin alabileceğinden fazlasını isteyemez. Bu tavan, işçinin maddi zararı üzerinden bulunur: bedensel zararda kazanç kaybı işçinin net geliri üzerinden hesaplanır, aktif çalışma dönemi kural olarak 60 yaşına kadar alınır ve bulunan zarar işverenin kusur oranıyla çarpılır. Ölümlü kazada tavanı hak sahiplerinin destekten yoksun kalma zararı oluşturur. Hesabın yöntemi iş kazası tazminat hesaplama sayfasındaki adımlarla aynıdır.

Tavan hesabı işverenin aleyhine de lehine de sonuç doğurabilir. Sigortalının geliri yüksek, maluliyet oranı ağırsa tavan geniştir ve Kurumun talebinin tamamı karşılanır. Gelir düşük ya da çalışma ömrü kısa kalmışsa, Kurumun bağladığı gelirin peşin sermaye değeri tavanın üzerinde kalabilir; bu durumda aşan kısım işverenden istenemez.

İşçinin kusuru rücuyu nasıl etkiler?

Sigortalının kendi kusuruna ve kaçınılmazlığa düşen pay, ne işverene ne de üçüncü kişiye rücu edilir; bu kısım Kurumun üzerinde kalır. Bu yüzden kusur raporunda işçiye yüklenen her oran, rücu alacağını doğrudan azaltır. Sigortalının ağır kusuru ayrıca Kurumun kendi ödemelerinde de etkilidir: ceza sorumluluğu olmayanlar hariç, ağır kusuru yüzünden kazaya uğrayan sigortalının ödenek veya geliri kusur derecesine göre üçte birine kadar eksiltilir (m.22/1-b). Aynı kural, işçinin kendi davasında SGK ödemelerinden yalnız rücuya tabi kısmın düşülmesini açıklar; rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri işçinin tazminatından indirilemez (TBK m.55/1).

Üçüncü Kişilere ve Trafik Sigortacısına Rücu

İş kazası veya meslek hastalığı üçüncü bir kişinin kusuruyla meydana gelmişse Kurum, sigortalıya yapılan ödemeler ile bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısını zarara sebep olan üçüncü kişiye ve kusuru varsa onu çalıştırana rücu eder (m.21/4). En sık görülen örnek, servis aracıyla işe gidiş gelişte ya da işverenin verdiği bir görevle yolda olan işçinin karıştığı trafik kazasıdır. Böyle bir kaza hem iş kazası hem trafik kazasıdır; işverenin kusuru da varsa Kurum, işverene m.21/1 uyarınca, karşı sürücüye ve işletene m.21/4 uyarınca ayrı ayrı başvurabilir. Hangi trafik kazalarının iş kazası sayıldığı trafik kazası iş kazası sayılır mı yazısında açıklanıyor.

Kurum karşı aracın zorunlu trafik sigortacısına da başvurabilir; ancak sigortacının sorumluluğu iki sınırla çevrilidir. Birincisi Karayolları Trafik Kanunu'nun 92. maddesinin son fıkrasıdır: Kurumun gelir kaybına ilişkin ödemelerinde, sigortacının 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesi uyarınca Kuruma karşı sorumluluğu varsa bu sorumluluk sigortacının kendi sigortalısının kusuru oranında devam eder. İkincisi poliçenin kişi başı teminat limitidir. Sağlık giderleri ise bu tartışmanın dışındadır. Trafik kazası nedeniyle verilen sağlık hizmetlerinin bedelini kazazedenin sosyal güvencesine bakılmaksızın Kurum karşılar; sigorta şirketleri bu teminat için belirlenen tutarı Kuruma aktarır ve aktarımla birlikte bu teminattaki yükümlülükleri sona erer (KTK m.98). Tedavi giderlerinde Kurumun başvuru imkânı ve istisnaları trafik kazası tedavi giderleri yazısındadır.

Sigortasız İşçi Kaza Geçirirse SGK İşverene Ne İster?

Sigortalı işe giriş bildirgesi süresinde verilmemişse, bildirgenin sonradan verildiği veya çalışmanın Kurumca tespit edildiği tarihten önce olan iş kazası ve meslek hastalığında da işçinin gelir ve ödenekleri Kurumca ödenir (m.23/1). Kurum bu durumda yaptığı ve ileride yapacağı her türlü masrafı ve bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerini işverene ayrıca ödettirir; 21. maddenin birinci fıkrasındaki kast veya mevzuata aykırılık şartı aranmaz (m.23/2). Başka bir deyişle sigortasız çalıştırmada işverenin kazada kusursuz olması rücuyu engellemez. İşçinin bu süreçteki hakları sigortasız işçi iş kazası geçirirse yazısında, işverenin ayrıca karşılaştığı idari para cezası ise sigortasız işçi çalıştırma cezası sayfasında anlatılıyor.

SGK Rücu Davasında Zamanaşımı Ne Kadar?

5510 sayılı Kanun rücu alacağı için özel bir zamanaşımı süresi öngörmez. Bu nedenle Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesindeki on yıllık genel süre uygulanır; zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TBK m.149).

Rücu alacağı tek bir tarihte doğan bir borç değildir. Kurumun alacağı, ödemeyi yaptığı ya da geliri bağladığı anda doğar; bu yüzden sürenin başlangıcı her masraf kalemi ve bağlanan her gelir için ayrı ayrı belirlenir. Uzun süren tedavilerde ilk yıllara ait sağlık giderleri bakımından süre dolmuşken, sonradan bağlanan gelirin peşin sermaye değeri için süre devam ediyor olabilir. Kurum dosyasındaki ödeme ve gelir onay tarihlerinin bu nedenle tek tek incelenmesi gerekir.

Rücu davasının zamanaşımı, işçinin işverene karşı açacağı tazminat davasının süresinden bağımsızdır. İşçinin kendi davasında sürenin hangi tarihten başladığı iş kazası tazminatı yazısının zamanaşımı bölümünde anlatılıyor; işçinin davası zamanaşımına uğramış olsa bile Kurumun kendi süresi içinde açtığı rücu davası bundan etkilenmez.

Görevli Mahkeme, Yetki ve Arabuluculuk

Sosyal Güvenlik Kurumunun taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklara iş mahkemesi bakar (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5/1-b). İş mahkemesi kurulmamış yerlerde bu davaya asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla bakar (m.2/3). Yetkili mahkeme, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir; birden fazla davalı varsa bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (m.6/1-2).

İş davalarında kural olarak arabulucuya başvurmak dava şartıdır; ancak iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları bu kuralın dışındadır (7036 m.3/3). Kurum rücu davasını arabuluculuk tutanağı olmadan doğrudan açar.

İş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır (7036 m.7/1). Davalı işverenin cevap süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır; zorunlu hâllerde bu süre içinde başvurulursa mahkeme bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verebilir (HMK m.317/2). Cevap dilekçesinde bütün savunmaların ve delillerin gösterilmesi gerekir; basit yargılamada cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi verilemez (HMK m.317/3).

Rücu davasında verilen hüküm bir para alacağına ilişkindir. İstinaf yoluna başvurmak kararın icrasını durdurmaz (HMK m.350/1); bu nedenle karar kesinleşmeden icraya konulabilir. Borçlu işveren, hükmolunan parayı depo ederek veya icra mahkemesince kabul edilecek bir teminat göstererek kanun yolu incelemesi sonuçlanıncaya kadar icranın geri bırakılmasını isteyebilir (İİK m.36).

İşveren Rücu Davasında Hangi Savunmaları Yapabilir?

İşveren için rücu davası çoğu zaman işçinin tazminat davasından daha yüksek tutarlı bir dosyadır; çünkü Kurum, gelirin peşin sermaye değerini tek kalemde ister. Cevap dilekçesinde şu başlıklar ayrı ayrı ele alınır.

• Olayın niteliği. Kazanın 5510 sayılı Kanun'un 13. maddesi anlamında iş kazası olup olmadığı, hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmadığı tartışılabilir.
• Kast veya mevzuata aykırılık. Madde 21/1 kusursuz sorumluluk getirmez; işverenin iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi gösterilemiyorsa rücu doğmaz. Kaçınılmazlık ilkesi de işverenin sorumluluğunun tespitinde dikkate alınır.
• Kusur raporu. Rapordaki kusur dağılımının hangi mevzuat hükmüne dayandığı, işçiye ve üçüncü kişiye düşen payın tartışılıp tartışılmadığı, ceza dosyasındaki ve işçinin davasındaki raporlarla çelişki bulunup bulunmadığı incelenir. Rapora itirazın usulü iş kazası bilirkişi raporuna itiraz yazısında anlatılıyor.
• İlliyet bağı. Bağlanan gelirin veya yapılan tedavinin gerçekten kazadan kaynaklanıp kaynaklanmadığı, önceden var olan bir hastalığın payı sorgulanabilir.
• Peşin sermaye değerinin hesabı. Hesapta kullanılan doğum tarihi, gelirin başlangıç tarihi, meslekte kazanma gücü kayıp oranı ve sonradan değişen oranlar Kurum belgeleriyle karşılaştırılır.
• Sorumluluk tavanı. İşçinin net geliri, çalışma süresi ve kusur oranıyla bulunan tavanın Kurum talebinden düşük olup olmadığı hesaplatılır.
• Zamanaşımı. Her kalemin muaccel olduğu tarih ayrı ayrı belirlenir; eski tarihli masraf kalemleri bakımından süre dolmuş olabilir.

İşçinin kendi davası ile Kurumun rücu davası farklı taraflar arasında görülür ve birindeki kusur oranı diğerini doğrudan bağlamaz. Yine de aynı kaza için ceza dosyasında, işçinin davasında ve rücu dosyasında alınmış raporlar arasındaki çelişki, mahkemeden çelişkinin giderilmesini istemek için güçlü bir dayanaktır; bu yüzden dosyaların birlikte izlenmesi işveren açısından da önemlidir. Meslek hastalığına dayanan rücu dosyalarında hastalığın meslek hastalığı sayılması ve kaçınılmazlık payı ayrıca tartışılır.

SGK Rücu Davası Hakkında Sık Sorulan Sorular

SGK rücu davası nedir?

Sosyal Güvenlik Kurumunun iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle yaptığı ödemeleri ve bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini, kazada kastı veya iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi bulunan işverenden ya da kusurlu üçüncü kişiden geri istediği davadır. Dayanağı 5510 sayılı Kanun'un 21 ve 23. maddeleridir.

SGK rücu davası zamanaşımı ne kadar?

Kanunda özel bir süre bulunmadığından Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesindeki on yıllık süre uygulanır. Süre, alacağın muaccel olduğu tarihten işler (TBK m.149); Kurumun her ödemesi ve bağladığı her gelir için başlangıç ayrı ayrı belirlenir.

İlk peşin sermaye değeri nedir?

Kurumun ileride ödeyeceği gelirin yaş, kesilme ihtimali ve iskonto oranı dikkate alınarak gelirin başladığı tarih itibarıyla bugüne indirgenmiş toplam değeridir. Kurum rücuda gelirin aylıklarını tek tek değil, bu toplam değeri ister.

İşveren kusursuzsa SGK rücu edebilir mi?

Kural olarak hayır. Madde 21/1 rücu için işverenin kastını veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketini arar. İstisna sigortasız çalıştırmadır: işe giriş bildirgesi süresinde verilmemişse Kurum, kusur aranmaksızın masrafları ve gelirin ilk peşin sermaye değerini işverenden ister (m.23/2).

SGK rücu davası hangi mahkemede açılır, arabulucuya gitmek gerekir mi?

Dava iş mahkemesinde, iş mahkemesi olmayan yerde asliye hukuk mahkemesinde açılır. Davalının yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir. İş kazası ve meslek hastalığından doğan rücu davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3/3).

SGK rücu davası kesinleşmeden icraya konulabilir mi?

Evet. Rücu hükmü bir para alacağına ilişkindir ve istinaf yoluna başvurmak kararın icrasını durdurmaz (HMK m.350/1). İşveren, hükmolunan parayı depo ederek veya icra mahkemesince kabul edilecek teminatı göstererek icranın geri bırakılmasını isteyebilir (İİK m.36).

Trafik kazası olan iş kazasında SGK sigorta şirketine rücu eder mi?

Gelir kaybına ilişkin ödemeler için karşı aracın trafik sigortacısına başvurabilir; sigortacının sorumluluğu kendi sigortalısının kusuru oranında ve poliçe limitiyle sınırlıdır (KTK m.92 son fıkra). Tedavi giderlerinde sigorta şirketlerinin yükümlülüğü Kuruma yapılan aktarımla sona erdiğinden bu kalem için sigortacıya rücu edilmez (KTK m.98).