
Uluslararası çocuk kaçırma, velayet hakkı ihlal edilerek on altı yaşını tamamlamamış bir çocuğun sürekli yaşadığı ülkeden başka bir ülkeye götürülmesi veya orada alıkonulmasıdır. Türkiye'de bu konu 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi ve 5717 sayılı Kanun'la düzenlenir. Çocuğu götürülen ebeveyn Adalet Bakanlığı'ndaki merkezî makama başvurur; çocuk Türkiye'ye getirilmişse iade davasını başsavcılık merkezî makam adına aile mahkemesinde açar ve dava öncelikle ve acele görülür. Haksız götürmeden bir yıl geçmemişse mahkeme çocuğun derhal geri dönmesine karar verir. Ciddi risk ve çocuğun itirazı gibi istisnalar dar yorumlanır. Velayetin esası bu davada çözülmez.
Uluslararası Çocuk Kaçırma Nedir, Hangi Çocuklara Uygulanır?
Sözleşme'nin amacı, haksız yollarla götürülen veya alıkonulan çocukların derhal geri dönmesini sağlamak ve bir devletteki velayet ile kişisel ilişki haklarına diğer taraf devletlerde de uyulmasını temin etmektir (Sözleşme m.1). Sözleşme'nin onaylanmasını uygun bulan kanun 29.12.1999'da kabul edilmiş, Sözleşme 15.02.2000 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış ve Türkiye bakımından 1 Ağustos 2000'de yürürlüğe girmiştir. Uygulama usulü ise 4.12.2007 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Yön ve Kapsamına Dair Kanun'da yer alır.
Bir götürme veya geri göndermeme, iki koşul birlikte varsa Sözleşme anlamında haksızdır (Sözleşme m.3):
- Velayet hakkının ihlali: Çocuğun götürülmeden hemen önce sürekli yaşadığı ülkenin hukukuna göre bir kişiye, kuruma veya kuruluşa tek başına ya da birlikte verilmiş velayet hakkı ihlal edilmiş olmalıdır. Bu hak kanundan, mahkeme veya idari karardan ya da o ülke hukukuna göre geçerli bir anlaşmadan doğabilir.
- Hakkın fiilen kullanılması: Hak, götürme veya geri göndermeme anında fiilen kullanılıyor ya da bu olay olmasaydı kullanılacak durumda olmalıdır.
Sözleşme'ye göre velayet hakkı, çocuğun bakımını ve özellikle ikamet yerinin belirlenmesini kapsar (Sözleşme m.5). Sözleşme, çocuğun mutat ikametgâhı bir taraf devlette olan ve on altı yaşına gelmemiş çocuklar için uygulanır (Sözleşme m.4; 5717 s. Kanun m.2, m.3). Metinde götüren kişinin anne mi baba mı olduğuna göre farklı bir kural bulunmaz. Sözleşme yalnızca taraf devletler arasında uygulanır; çocuğun bulunduğu devletin Sözleşme'ye taraf olup olmadığı ve Türkiye ile aralarında Sözleşme ilişkisinin bulunup bulunmadığı başvurudan önce Adalet Bakanlığı'ndan veya Lahey Özel Hukuk Konferansı'nın taraf devlet listesinden öğrenilmelidir (Sözleşme m.38).
Her Yurt Dışına Götürme Kaçırma Sayılır mı?
Hayır. Sözleşme çocuğun yer değiştirmesini değil, velayet hakkının ihlalini esas alır. Velayeti kendisine bırakılan ebeveynin çocukla yurt dışına çıkması veya taşınması tek başına bu kapsama girmez; bu konuda velayet sahibi ebeveynin yurt dışına çıkışı ve taşınması ayrı bir başlıkta incelenir. Sözleşme'nin devreye girdiği tipik durumlar şunlardır:
- Evlilik sürerken, ortak velayeti kullanan eşlerden birinin diğerinin onayı olmadan çocuğu başka ülkeye götürüp dönmemesi,
- Boşanmadan sonra velayeti olmayan ebeveynin çocuğu tatil veya görüşme bahanesiyle yurt dışına götürüp geri getirmemesi,
- Başka ülkede belirli bir süre kalmasına izin verilen çocuğun, süre dolduğunda geri getirilmemesi.
Ortak velayette önemli kararlar iki ebeveyne aittir; bu düzenin ayrıntıları ortak velayet yazısında yer alır. Çocukla yalnızca kişisel ilişki hakkı bulunan ebeveyn ise Sözleşme'ye dayalı iade yerine, kişisel ilişkinin kurulması veya korunması için merkezî makama başvurabilir (Sözleşme m.21; 5717 s. Kanun m.11). Bu hakkın içeriği çocukla kişisel ilişki sayfasında anlatılmıştır.
İade Başvurusu Nasıl Yapılır, Merkezî Makam Ne Yapar?
Çocuğun velayet hakkı ihlal edilerek götürüldüğünü veya alıkonulduğunu ileri süren kişi, kurum veya kuruluş; çocuğun sürekli yaşadığı ülkenin merkezî makamına, Türkiye'deki Merkezî Makam olan Adalet Bakanlığı'na ya da Sözleşme'ye taraf başka bir devletin merkezî makamına başvurabilir (5717 s. Kanun m.3, m.7/1). Başvuruyu alan makam, çocuğun başka bir taraf devlette olduğunu düşünürse talebi doğrudan o devletin merkezî makamına iletir (Sözleşme m.9). Türkiye'de Sözleşme'den doğan yükümlülükler mahallî Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirilir (5717 s. Kanun m.4).

Sözleşme'ye göre başvuruda şunlar bulunmalıdır (Sözleşme m.8):
- Başvuranın, çocuğun ve çocuğu götürdüğü veya alıkoyduğu ileri sürülen kişinin kimliğine ilişkin bilgiler,
- Mümkünse çocuğun doğum tarihi,
- Başvurunun dayandığı gerekçeler,
- Çocuğun bulunduğu yer ve birlikte olduğu varsayılan kişi hakkındaki bilgiler.
Başvuruya ayrıca varsa velayet veya ilgili anlaşmaların onaylı örnekleri, çocuğun sürekli yaşadığı ülkenin hukukuna ilişkin belge veya beyan ile yararlı diğer belgeler eklenir. Başvuru ve belgeler, talepte bulunulan devletin merkezî makamına özgün dilinde gönderilir ve resmî dile veya Fransızca ya da İngilizceye çevrilmiş bir tercümesi eklenir (Sözleşme m.24). Türkiye'de, merkezî makam tarafından gönderilen belgelerin tasdiki aranmaz (5717 s. Kanun m.7/3).
Merkezî makam, başsavcılık aracılığıyla çocuğun yerinin tespiti ve çocuğun korunması için kolluğu görevlendirmek dahil gerekli tedbirleri alır; önce çocuğun kendisini götüren kişinin rızasıyla iadesini veya taraflar arasında sulh yoluyla çözümü sağlamaya çalışır. Bu mümkün olmazsa iade veya kişisel ilişki konusunda karar verilmek üzere yetkili mahkemede dava açar (5717 s. Kanun m.5). İade davası, merkezî makam adına mahallî Cumhuriyet başsavcılığınca açılır (5717 s. Kanun m.7/2); dava dilekçesine yabancı merkezî makamın, başvuranın veya çocuğu yanında bulunduran kişinin sunduğu belgeler eklenir. Bu kanun kapsamındaki dava ve işler harca tabi değildir; yargılama masrafları kovuşturma ödeneğinden karşılanır, ancak başvuran adına avukat katılımından doğan masraflar ile çocuğun iadesi nedeniyle doğan masraflar bu ödenekten karşılanmaz (5717 s. Kanun m.27). Başvuran adli yardımdan yararlanabilir (m.28). Türkiye, Sözleşme'nin imzası sırasında koyduğu çekinceyle mahkeme ve avukat masrafları ile iade nedeniyle doğan masrafları üstlenmediğini bildirmiştir (Sözleşme m.26/3).
İade Davası Nasıl İşler?
Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Yetkili olan, iade başvurusu yapıldığı sırada çocuğun halen oturduğu yer ile geçici tedbir olarak korunmaya alındığı yerin mahkemesidir (5717 s. Kanun m.6). Aile mahkemelerinin genel görev ve yetki kuralları aile mahkemesi görevli ve yetkili sayfasında yer alır; ancak iade davasında yetkiyi 5717 sayılı Kanun'un özel hükmü belirler.
Yargılamanın hızı ve sulh denemesi
Mahkeme, esasa girmeden önce psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı gibi meslek mensuplarından da yararlanarak tarafları sulh yoluyla çocuğun iadesine teşvik eder; sulh olmazsa yargılama sürer (m.8). Davalar basit yargılama usulüne göre öncelikle ve acele görülür (m.9/2), adli tatilde de görülür ve adli tatil nedeniyle sürelerin uzamasına dair hükümler uygulanmaz (m.16). Sözleşme de taraf devletlerin adli ve idari makamlarından çocuğun geri dönmesi için en kısa sürede harekete geçmesini ister; başvurudan itibaren altı hafta içinde karar verilmezse talep eden veya talep edilen devletin merkezî makamı gecikmenin nedenlerini sorabilir (Sözleşme m.11). Altı hafta mahkeme için kesin bir karar süresi değildir; gecikme hâlinde gerekçe isteme imkânı tanır.
Geçici tedbirler
Mahkeme çocuğun yüksek yararını korumak için dava sonuna kadar talep üzerine veya kendiliğinden geçici tedbirlere karar verebilir; çocuğun akrabalardan birine veya güvenilir bir aile yanına teslimi, bakım ve eğitim kurumlarına ya da hastane gibi sağlık kurumlarına yerleştirilmesi bunlar arasındadır (m.10). Çocuğun yerinin değiştirilmemesi için yurt dışına çıkışın durdurulması, pasaport alınması veya yenilenmesinin durdurulması, okul, muhtarlık veya nüfus kayıtlarının alınmasının ya da değiştirilmesinin durdurulması, pasaport veya kimlik kayıtlarına el konulması ve çocuğun belirli sürelerde kontrol edilmesi gibi tedbirler de alınabilir (m.24). Dava sürerken başvuran ile çocuk arasında geçici kişisel ilişki de kurulabilir (m.11/2).
Velayet davası iade davasının önüne geçemez
İade davasında esas, çocuğun kime bırakılacağı değil geri dönüp dönmeyeceğidir. İade kararı verilmişse bu davada ayrıca velayete ilişkin karar verilmez; iade talebi reddedilirse velayet hakkında karar verilebilir (m.12). İade başvurusundan sonra verilmiş bir velayet kararı, çocuğun iadesinin reddine gerekçe oluşturmaz (m.13). İade davası sürerken velayet davası açılmışsa velayet davası bekletilir; dosyalar birleştirilmişse ayrılarak önce iade davası sonuçlandırılır (m.14, m.15). Sözleşme de çocuğun götürüldüğü devletin makamlarının, iade şartlarının oluşmadığı tespit edilinceye veya makul süre geçinceye kadar velayetin esası hakkında karar veremeyeceğini söyler (Sözleşme m.16). Velayetin hangi ölçütlerle verildiği velayet kime verilir yazısında, sonradan değiştirilmesi ise velayet değişikliği davası sayfasında incelenir.
Bir Yıl Kuralı Ne Anlama Gelir?
Sözleşme'nin 12. maddesine göre çocuğun haksız yere götürülmesinden veya alıkonulmasından itibaren, çocuğun bulunduğu devletin adli veya idari makamına başvuru anında bir yıldan az süre geçmişse makam, çocuğun derhal geri dönmesini emreder. Bir yıllık süre dolduktan sonra başvurulsa bile makam yine iadeyi emreder; yalnızca çocuğun yeni çevresine uyum sağladığının tespit edilmesi hâlinde iade zorunlu olmaktan çıkar. Bu nedenle haksız götürmeyi öğrenir öğrenmez başvurmak önemlidir.

İadeyi Reddettiren İstisnalar Nelerdir?
Sözleşme çocuğun geri dönmesini kural kabul eder; makam şu hâllerde iadeyi emretmek zorunda değildir (Sözleşme m.13, m.20):
- Hakkın kullanılmaması veya muvafakat: Çocuğun bakımını üstlenen kişinin, götürme veya alıkoyma döneminde velayet hakkını fiilen kullanmadığı ya da götürmeye veya alıkoymaya rıza gösterdiği veya sonradan kabul ettiği tespit edilirse.
- Ciddi risk: İadenin çocuğu fiziksel veya psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağı ya da başka bir şekilde katlanılamayacak bir duruma düşüreceği yolunda ciddi bir risk bulunduğu tespit edilirse. Bunu ileri süren, geri dönmeye itiraz eden kişidir.
- Çocuğun görüşü: Çocuk geri dönmek istemiyorsa ve görüşünün dikkate alınmasının uygun olacağı bir yaşa ve olgunluğa erişmişse.
- İnsan hakları ilkeleri: İade, talepte bulunulan devletin insan hakları ve temel özgürlüklerin korunmasına ilişkin ilkeleriyle bağdaşmıyorsa (m.20).
Makam bu değerlendirmede çocuğun sosyal durumuna ilişkin, merkezî makam veya çocuğun sürekli yaşadığı devletin yetkili makamınca sağlanan bilgileri dikkate almak zorundadır (m.13/son). Talepte bulunulan devlette çocuk hakkında verilmiş bir velayet kararı bulunması da tek başına iadeyi reddettirmez; makam yalnızca kararın dayanaklarını göz önünde bulundurabilir (Sözleşme m.17).
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin kılavuzunda özetlendiği üzere, Büyük Daire'nin X/Letonya kararında (26 Kasım 2013, başvuru no 27853/09) iade otomatik veya mekanik biçimde verilemez; istisnalar dar yorumlanır, ileri sürüldüğünde mahkemeler bunları gerçekten değerlendirmeli ve yeterli gerekçeyle karara bağlamalıdır. Aynı kılavuza göre ciddi risk iddiasını ileri süren ebeveyn bunu kanıtlamakla yükümlüdür; bu yükümlülük yerine getirildikten sonra riskin var olup olmadığını makul araştırmalarla netleştirmek ulusal mahkemelere düşer. Kılavuz, iade davalarının ve iade kararlarının uygulanmasının hızla sonuçlandırılması gerektiğini de vurgular.
İade Kararı Nasıl Uygulanır?
İade veya kişisel ilişkiye dair karar kesinleştiğinde yerine getirilir; karara karşı merkezî makam, başvuran veya davalı kanun yoluna başvurabilir (5717 s. Kanun m.17). Kararın icrası, Çocuk Koruma Kanunu'nun ilgili kısmındaki hükümlere göre, teslim emri tebliğ edilmeksizin yapılır (m.18). Adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü, çocuğu alıkoyan kişiden çocuğun bulunabileceği yerleri göstermesini ister; bu yerler gerekirse zorla açtırılır ve kolluk yazılı başvuru üzerine yardım etmekle yükümlüdür (m.19, m.20). İcra sırasında psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı gibi meslek mensuplarının hazır bulundurulması gerekir (m.21). Meslek mensubunun tespitine göre icranın çocuğun fiziksel ve duygusal gelişimini ağır tehlike altında bırakacağı ortaya çıkarsa teslim işlemleri bu tehlike ortadan kalkıncaya kadar ertelenebilir (m.22). Çocuk, ancak başvuranın veya tayin ettiği kişi ya da kurum yetkilisinin huzurunda teslim edilir (m.23).
İcra sırasında çocuğu gizleyen veya karardan sonra tekrar kaçıran taraf ile bu fiillere katılanlar ve kanuna göre yapılan tebliğ, tedbir ve emirlere uymayanlar hakkında Çocuk Koruma Kanunu m.41/F uygulanır (5717 s. Kanun m.25). Bu hükme göre teslim emrine aykırı hareket edenler veya emrin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.
Çocuğu Kaçırmak Ayrıca Suç mudur?
Türk Ceza Kanunu'nun 234. maddesine göre velayet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın ya da üçüncü derece dahil kan hısmının, on altı yaşını bitirmemiş çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kimsenin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırması veya alıkoyması üç aydan bir yıla kadar hapis cezasını gerektirir. Cebir veya tehdit kullanılmışsa ya da çocuk on iki yaşını bitirmemişse ceza bir kat artırılır. Kanunî temsilcisinin bilgisi dışında evi terk eden çocuğu ailesini veya yetkili makamları haberdar etmeden yanında tutan kişi hakkında da şikâyet üzerine aynı süreli ceza öngörülür. Madde fail olarak velayeti elinden alınmış ana veya babayı ve üçüncü derece dahil kan hısımlarını sayar; somut bir fiilin bu kapsama girip girmediğini ceza mahkemesi değerlendirir. İade davası bir ceza davası değildir; konusu yalnızca çocuğun geri dönüşüdür.
Sözleşme Dışı Ülkeler ve Yabancı Mahkeme Kararları
Sözleşme, hak sahibinin taraf devletlerin mahkemelerine Sözleşme'ye dayanarak veya dayanmadan doğrudan başvurma serbestisini engellemez (Sözleşme m.29). Yabancı bir mahkeme velayet konusunda karar vermişse, bu kararın Türkiye'de etki doğurması ayrı bir yoldur ve tanıma ve tenfiz davası ile istenir.
Çocuk henüz götürülmemişse yurt dışına çıkışın önlenmesi gündeme gelir; tedbirler velayet ve yurt dışına çıkış sayfasında özetlenmiştir.
Uluslararası Çocuk Kaçırma Hakkında Sık Sorulan Sorular
Lahey Sözleşmesi hangi çocuklara uygulanır?
Velayet hakkının ihlalinden hemen önce mutat ikametgâhı Sözleşme'ye taraf bir devlette bulunan, on altı yaşını tamamlamamış çocuklara uygulanır. Çocuk on altı yaşına geldiğinde Sözleşme'nin uygulanması sona erer (Sözleşme m.4; 5717 s. Kanun m.3).
Çocuğu götürülen ebeveyn nereye başvurur?
Çocuğun sürekli yaşadığı ülkenin merkezî makamına, Türkiye'deki Merkezî Makam olan Adalet Bakanlığı'na veya Sözleşme'ye taraf başka bir devletin merkezî makamına başvurabilir. Başvuruyu alan makam, çocuğun başka bir taraf devlette olduğunu düşünürse talebi o devletin merkezî makamına iletir (5717 s. Kanun m.7; Sözleşme m.9).
İade davasını kim açar, hangi mahkemede görülür?
Türkiye'deki iade davaları merkezî makam adına mahallî Cumhuriyet başsavcılığınca açılır ve aile mahkemesinde görülür. Yetkili mahkeme, başvuru sırasında çocuğun oturduğu veya koruma altına alındığı yerin mahkemesidir (5717 s. Kanun m.6, m.7/2).
Bir yıl geçtikten sonra çocuk iade edilir mi?
Evet. Bir yıldan az süre geçmişse mahkeme çocuğun derhal geri dönmesini emreder. Bir yıl geçtikten sonra da iade emredilir; yalnızca çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı tespit edilirse iade zorunlu olmaktan çıkar (Sözleşme m.12).
Hangi hâllerde mahkeme iadeyi reddedebilir?
Götürülen çocuğun bakımını üstlenen kişinin velayet hakkını fiilen kullanmadığı veya götürmeye rıza gösterdiği, iadenin çocuğu fiziksel veya psikolojik tehlikeye ya da katlanılamaz duruma düşüren ciddi risk taşıdığı, yaşı ve olgunluğu uygun çocuğun geri dönmek istemediği veya iadenin insan hakları ilkeleriyle bağdaşmadığı hâllerde mahkeme iadeyi emretmek zorunda değildir (Sözleşme m.13, m.20).
İade davası sürerken velayet davası açılabilir mi?
Açılabilir, ancak iade davası sürerken açılan velayet davası bekletilir; birleştirilmişse ayrılarak önce iade davası sonuçlandırılır. İade başvurusundan sonra verilen bir velayet kararı da iadeyi reddetmek için gerekçe yapılamaz (5717 s. Kanun m.13, m.14, m.15).
Çocuğu yurt dışına kaçırmak suç mu?
Velayet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın ya da üçüncü derece dahil kan hısmının, on altı yaşını bitirmemiş çocuğu cebir veya tehdit kullanmadan kaçırması veya alıkoyması Türk Ceza Kanunu m.234 uyarınca üç aydan bir yıla kadar hapis cezasını gerektirir. Cebir, tehdit veya çocuğun on iki yaşını bitirmemiş olması hâlinde ceza bir kat artırılır.
Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Sigorta hukuku, trafik kazası, iş kazası tazminatı, bedeni hasar dosyaları ve nitelikli hesaplama alanlarında çalışıyor.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.



