Velayet yurt dışına çıkış konusunda belirleyici olan, velayetin kimde olduğudur. Velayet sahibi ebeveyn çocukla yurt dışına çıkmak veya başka şehre taşınmak için kural olarak diğer ebeveynin iznine ihtiyaç duymaz. Velayet annedeyken babanın, yani velayeti olmayan ebeveynin ise çocuğa pasaport çıkarabilmesi ve onu yurt dışına götürebilmesi için velayet sahibinin muvafakati ya da mahkeme kararı gerekir. Taşınma diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını ortadan kaldırmaz; mahkeme görüşme düzenini yeniden kurar, düzene uyulmazsa velayetin değiştirilmesi gündeme gelebilir. Çocuğun geri dönmeyeceği endişesinde yurt dışına çıkış yasağı istenebilir, haksız götürmede Lahey Sözleşmesi'ne dayalı iade başvurusu yapılır.
Aşağıda anne ve baba ayrımı yapılmadan "velayet sahibi" ve "diğer ebeveyn" ifadeleri kullanılmıştır; kurallar velayetin annede ya da babada olmasına göre değişmez. Velayetin baştan kime ve hangi ölçütlerle verildiği velayet kime verilir yazısında ele alınmıştır.
Velayet Sahibi Ebeveyn Nerede Yaşayacağına Karar Verebilir mi?
Evet. Türk Medeni Kanunu'na göre ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini gözeterek gerekli kararları alır ve uygular (TMK m.339). Boşanmada velayet, çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (TMK m.336/3). Çocuğun yerleşim yeri de, ana ve babanın ortak yerleşim yeri yoksa, çocuğun bırakıldığı ebeveynin yerleşim yeridir (TMK m.21). Bu nedenle velayet sahibi ebeveynin iş, aile veya eğitim gibi sebeplerle başka bir şehre taşınması tek başına hukuka aykırı değildir.
Bu yetkinin sınırı, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkıdır. Velayeti altında olmayan ana veya baba, çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m.323). Her iki ebeveyn de diğerinin çocukla ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK m.324/1). Taşınma kararı çocuğun yararına dayanmalı; diğer ebeveyni çocuktan uzaklaştırmanın aracı olarak kullanılmamalıdır.
Başka Şehre Taşınma ve Kişisel İlişkinin Yeniden Düzenlenmesi
Boşanma kararındaki kişisel ilişki düzeni genellikle iki ebeveynin aynı şehirde yaşadığı varsayımıyla kurulur. Örneğin "iki haftada bir hafta sonu" görüşmesi, ebeveynler arasında yüzlerce kilometre olduğunda uygulanamaz hâle gelebilir. Kanun bu durumu açıkça öngörür: ana veya babanın başka bir yere gitmesi gibi yeni olgular zorunlu kıldığında hâkim, re'sen veya ebeveynlerden birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m.183).
Bu yolla açılan kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi davasında mahkeme, mevcut düzeni yeni koşullara uyarlar. Uygulamada sık görülen çözümler şunlardır:
- Sık ama kısa görüşmeler yerine daha seyrek ve daha uzun görüşmeler (ör. yarıyıl ve yaz tatillerinin daha geniş bölümü),
- Bayram ve özel günlerin dönüşümlü paylaşılması,
- Çocuğun kimin tarafından, nerede teslim edilip alınacağının belirlenmesi,
- Görüntülü ve sesli görüşme gün ve saatlerinin karara bağlanması.
Mahkeme bu düzenlemede çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas alır (TMK m.182/3). Yol giderlerinin ve çocuğu getirip götürme yükünün nasıl paylaşılacağı da somut duruma göre değerlendirilir. Taşınma ebeveynlerin gelirini veya çocuğun giderlerini değiştirdiyse iştirak nafakasının yeniden belirlenmesi de istenebilir (TMK m.331); nafakanın kapsamı nafaka türleri ve miktarı yazısında anlatılmıştır.
Tatil İçin Yurt Dışına Çıkış, Pasaport ve Muvafakatname
Velayet sahibi ebeveynin çocukla kısa süreli olarak yurt dışına çıkması, velayet hakkının olağan bir kullanımı sayılır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 17.06.2015 tarihli, 2015/11374 E., 2015/12897 K. sayılı kararında, velayet hakkı kendisinde bulunan eşin ortak çocuğu yurt dışına çıkarmasının boşandığı eşin muvafakatine bağlı olmadığını belirtmiştir.
Pasaport tarafında da aynı sonuç geçerlidir. 5682 sayılı Pasaport Kanunu, reşit olmayanların pasaport alabilmesi için kanuni temsilcilerinin muvafakatini içeren onaylı bir belge arar (m.17/C). Evlilik sürerken bu muvafakat iki ebeveynden de alınır. Boşanmış ebeveynlerde ise, boşanma ve velayet nüfus kaydına işlenmişse velayet sahibi ebeveynin muvafakati yeterlidir. Başvuruda hazır bulunamayan ebeveyn muvafakatini noterde veya nüfus müdürlüğünde verebilir; muvafakat her pasaport başvurusu için yeniden düzenlenir.
Pasaport Kanunu'nda, velayet sahibiyle sınırdan çıkan çocuk için diğer ebeveynden ayrıca yazılı izin alınacağına dair bir hüküm yoktur. Buna karşın bazı ülkeler, transit havalimanları veya havayolları, çocukla tek başına seyahat eden ebeveynden muvafakatname ya da velayet kararının örneğini isteyebilir. Yola çıkmadan önce kesinleşmiş velayet kararının bir örneğini ve gerekiyorsa tercümesini yanınızda bulundurmak pratik sorunları azaltır.
Velayet annede ise baba çocuğu yurt dışına çıkarabilir mi?
Velayet sahibi olmayan ebeveyn çocuğun kanuni temsilcisi değildir; bu nedenle tek başına çocuğa pasaport çıkaramaz. Çocuğu yurt dışına götürebilmesi için velayet sahibinin muvafakati ya da bu muvafakatin yerine geçen bir mahkeme kararı gerekir. Kişisel ilişki kararı yalnızca belirli günlerde çocuğun yanında kalmasına izin verir; kararda yurt dışına çıkış açıkça yer almıyorsa bu süreler yurt dışında geçirilemez. Kişisel ilişki kurulmasına ilişkin bir düzenleme yapılıncaya kadar, velayet sahibinin rızası dışında kişisel ilişki de kurulamaz (TMK m.326/3).
İzin verilmezse mahkeme izni nereden alınır?
Muvafakatin verilmediği durumlarda başvuru yeri aile mahkemesidir. Kişisel ilişkiye dair düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK m.326/1). Velayeti olmayan ebeveyn, kişisel ilişki düzeninin yurt dışında tatil yapılmasını da kapsayacak şekilde değiştirilmesini isteyebilir. Evlilik devam ederken veya boşanma davası sürerken ebeveynler anlaşamıyorsa, çocuğa pasaport çıkarılması ve belirli bir seyahate izin verilmesi mahkemeden talep edilir; boşanma davası açılmışsa hâkim çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri zaten alabilir (TMK m.169). Seyahat tarihi yakınsa, gecikmenin ciddi bir sakınca doğuracağı gösterilerek ihtiyati tedbir istenebilir (HMK m.389). Anlaşarak boşanan ebeveynler, yurt dışı tatillerine ilişkin kuralları baştan protokole yazabilir; bu konu anlaşmalı boşanma nasıl yapılır yazısında ele alınmıştır.
Yurt Dışına Yerleşme ve Velayetin Değiştirilmesi
Kısa bir tatil ile çocuğun kalıcı olarak başka bir ülkeye yerleşmesi farklı sonuçlar doğurur. Yerleşme, kişisel ilişki düzenini çoğu zaman kökten değiştirir; bu nedenle TMK m.183 kapsamında yeni bir düzenleme yapılması veya velayetin değiştirilmesi talebi gündeme gelir.
Velayet yasal bir sebep olmadıkça ana ve babadan alınamaz (TMK m.335). Yurt dışına yerleşmek de tek başına velayetin değiştirilmesi sebebi değildir. Mahkemenin ölçütü her durumda çocuğun yararıdır ve şu sorulara bakılır:
- Taşınmanın makul bir sebebi (iş, eğitim, aile desteği) var mı?
- Çocuğun okul, dil, sağlık ve sosyal çevresi nasıl etkilenecek?
- Velayet sahibi, diğer ebeveynle ilişkinin sürmesine olanak tanıyan somut bir plan sunuyor mu?
- Çocuk ayırt etme gücüne sahipse kendi görüşü nedir?
7343 sayılı Kanun'la 2021'de yapılan değişiklikle, velayet kendisine bırakılan ebeveyn kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği açıkça düzenlenmiştir. Bu husus kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir (TMK m.182/2). Dolayısıyla yurt dışına yerleşen velayet sahibinin, diğer ebeveynin çocukla görüşmesini sağlayan düzene uyması belirleyici önem taşır. Çocuk yurt dışında yaşarken yabancı bir mahkemenin verdiği velayet kararının Türkiye'de sonuç doğurması ise tanıma ve tenfiz davası ile mümkündür.
Diğer Ebeveyn Ne Yapabilir?
Yurt dışı çıkış yasağı ve ihtiyati tedbir
Çocuğun geri dönmeyeceğine veya kişisel ilişkinin tamamen imkânsız hâle geleceğine dair somut bir endişe varsa, diğer ebeveyn aile mahkemesinden çocuk hakkında yurt dışına çıkış yasağı ve pasaport işlemlerinin durdurulması gibi tedbirler isteyebilir. Mahkeme bu talebi ihtiyati tedbir (HMK m.389) veya çocuğun korunmasına ilişkin önlemler (TMK m.346) kapsamında değerlendirir. Mahkemece yurt dışına çıkması yasaklanan kişiye pasaport verilmez, verilmişse geri alınır ve yurt dışına çıkışı engellenir (Pasaport Kanunu m.22). Velayet sahibinin seyahat hakkını sınırlayan bu tür tedbirler için genel bir endişe yetmez; risk somut olgularla gösterilmelidir.
Çocuk yurt dışına götürüldüyse iade başvurusu
Türkiye, 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi'ne taraftır; Sözleşme'nin uygulanması 5717 sayılı Kanun'la düzenlenmiştir. Kanun, on altı yaşını tamamlamamış çocuklara uygulanır. Velayet hakkı ihlal edilerek çocuğun yerinin haksız olarak değiştirildiğini veya alıkonulduğunu ileri süren kişi, çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin merkezi makamına, Türkiye'de Adalet Bakanlığı'na ya da Sözleşme'ye taraf başka bir devletin merkezi makamına başvurabilir (m.3, m.7). Türkiye'deki iade davaları merkezi makam adına Cumhuriyet başsavcılığınca aile mahkemesinde açılır ve adli tatilde de görülür (m.6, m.7/2, m.16).
İade için Kanun'daki anlamıyla velayet hakkının, yani çocuğun bakım, gözetim ve meskenini belirleme hakkının ihlali aranır. Yalnızca kişisel ilişki hakkı bulunan ebeveyn için ise Kanun, şahsi ilişki kurulmasının sağlanmasına yönelik başvuru yolunu öngörür (m.11). Sözleşme'ye göre başvuru, haksız götürmeden itibaren bir yıl içinde yapılırsa çocuğun iadesine karar verilir; bu süre geçtikten sonra çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı gösterilirse iade reddedilebilir (Sözleşme m.12). Dava süresince mahkeme, çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulmasına ve pasaport işlemlerinin durdurulmasına da karar verebilir (5717 s. Kanun m.24).
Çocuğu kaçırmak suç mudur?
Türk Ceza Kanunu m.234, velayet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın on altı yaşını bitirmemiş bir çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kişinin yanından kaçırmasını veya alıkoymasını suç olarak düzenler. Fiilin cebir veya tehditle işlenmesi ya da çocuğun on iki yaşını bitirmemiş olması cezayı artırır. Mahkeme kararıyla belirlenen düzenin dışına çıkmak, çocuk ve aile için hem hukuki hem duygusal açıdan ağır sonuçlar doğurur; anlaşmazlıklar bu nedenle mahkeme yoluyla çözülmelidir.
Ortak Velayette Durum
TMK m.336, boşanmada velayetin çocuğun bırakıldığı tarafa ait olduğunu söyler; kanunda boşanma sonrası ortak velayeti açıkça düzenleyen bir hüküm yoktur. Ortak velayet, Türkiye'nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 7 No'lu Protokol'ün 5. maddesindeki eşler arası eşitlik ilkesine dayanılarak yargı kararlarıyla kabul görmüştür. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 20.02.2017 tarihli, 2016/15771 E., 2017/1737 K. sayılı kararında, İngiliz uyruklu ebeveynlere ilişkin bir velayet davasında ortak velayet düzenlemesinin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olduğunun söylenemeyeceğini belirtmiştir. Bu karardan sonra mahkemeler, özellikle tarafların anlaştığı ve çocuğun yararına uygun bulunan durumlarda ortak velayete karar vermeye başlamıştır; ancak ortak velayet hâlâ istisna olarak görülmektedir.
Ortak velayette çocuğun yaşayacağı şehir, okul değişikliği ve yurt dışına yerleşme gibi önemli kararlar iki ebeveyn tarafından birlikte alınır. Pasaport başvurusunda da iki ebeveynin muvafakati aranır. Ebeveynlerden biri diğerinin onayı olmadan çocukla taşınırsa ortak velayet düzeninin sürdürülmesi zorlaşır; anlaşma sağlanamazsa aile mahkemesinden velayetin yeniden düzenlenmesi istenebilir.
Özet Tablo
| Durum | Gereken izin | Başvuru yeri | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Velayet sahibinin başka şehre taşınması | İzin gerekmez; kişisel ilişki düzenine uyulur | Düzen bozulursa aile mahkemesi | TMK m.21, m.183, m.339 |
| Velayet sahibinin çocukla yurt dışı tatili | Diğer ebeveynin izni aranmaz | Pasaport için nüfus müdürlüğü | Pasaport K. m.17/C; Yargıtay 2. HD 2015/12897 K. |
| Velayeti olmayan ebeveynin çocukla yurt dışına çıkması | Velayet sahibinin muvafakati veya mahkeme kararı | Muvafakat yoksa aile mahkemesi | TMK m.326, m.336; Pasaport K. m.17/C |
| Evlilik sürerken veya ortak velayette pasaport | İki ebeveynin muvafakati | Nüfus müdürlüğü; anlaşmazlıkta aile mahkemesi | Pasaport K. m.17/C; TMK m.336 |
| Velayet sahibinin yurt dışına yerleşmesi | Kural olarak izin aranmaz; diğer ebeveyn yeni düzenleme veya velayetin değiştirilmesini isteyebilir | Aile mahkemesi | TMK m.182, m.183, m.324 |
| Çocuğun yurt dışına çıkışının engellenmesi | Mahkeme kararı | Aile mahkemesi (ihtiyati tedbir) | HMK m.389; TMK m.346; Pasaport K. m.22 |
| Haksız götürülen çocuğun iadesi | Merkezi makama başvuru | Adalet Bakanlığı; dava aile mahkemesinde | 5717 s. Kanun m.4, m.6, m.7 |
Somut dosyada hangi yolun izleneceği kararın içeriğine, çocuğun yaşına ve ebeveynlerin bulunduğu ülkeye göre değişir. Süreçle ilgili genel bilgi boşanma avukatı sayfasında yer almaktadır.
Velayet ve Yurt Dışına Çıkış Hakkında Sık Sorulan Sorular
Velayet annedeyken çocukla yurt dışına çıkmak için babanın izni gerekir mi?
Hayır. Velayet kendisine bırakılan ebeveyn, çocukla yurt dışına çıkmak için kural olarak diğer ebeveynin iznine ihtiyaç duymaz; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de bunun boşanılan eşin muvafakatine bağlı olmadığını belirtmiştir. Ancak bazı ülkeler ve havayolları muvafakatname veya velayet kararı örneği isteyebilir.
Velayet annede ise baba çocuğu yurt dışına çıkarabilir mi?
Velayet sahibi annenin muvafakati veya bu muvafakatin yerine geçen bir mahkeme kararı olmadan çıkaramaz. Velayeti olmayan ebeveyn tek başına çocuğa pasaport da çıkaramaz. Kişisel ilişki kararında yurt dışı açıkça yer almıyorsa, görüşme süreleri yurt dışında geçirilemez.
Çocuğu yurt dışına çıkarma izni nereden alınır?
Ebeveynler anlaşamıyorsa izin aile mahkemesinden istenir. Kişisel ilişkiye dair düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Seyahat tarihi yakınsa, gecikmenin ciddi bir sakınca doğuracağı gösterilerek ihtiyati tedbir talep edilebilir.
Çocuk pasaportu için muvafakatname nereden alınır?
Başvuruda hazır bulunamayan ebeveyn muvafakatini noterde veya nüfus müdürlüğünde verebilir. Evlilik sürerken iki ebeveynin, boşanmada ise boşanma ve velayet nüfus kaydına işlenmişse velayet sahibi ebeveynin muvafakati yeterlidir. Muvafakat her pasaport başvurusu için yeniden düzenlenir.
Velayet sahibi şehir değiştirebilir mi?
Evet. Velayet sahibi çocuğun yaşayacağı yeri belirleyebilir; çocuğun yerleşim yeri de, ortak yerleşim yeri yoksa, çocuğun bırakıldığı ebeveynin yerleşim yeridir. Taşınma kişisel ilişki düzenini uygulanamaz hâle getirirse hâkim, ebeveynlerden birinin istemi üzerine düzeni yeni koşullara göre yeniden kurar.
Velayet sahibi yurt dışına yerleşirse velayet değişir mi?
Yurt dışına yerleşmek tek başına velayetin değiştirilmesi sebebi değildir. Mahkeme çocuğun yararını esas alır; taşınmanın sebebine, çocuğun eğitim ve sosyal çevresine ve diğer ebeveynle ilişkinin sürüp sürmeyeceğine bakar. Velayet sahibi kişisel ilişki düzenine uymazsa, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir.
Çocuğun yurt dışına çıkışı nasıl engellenir?
Çocuğun geri dönmeyeceğine dair somut bir risk varsa aile mahkemesinden yurt dışına çıkış yasağı ve pasaport işlemlerinin durdurulması istenebilir. Mahkemece yurt dışına çıkışı yasaklanan kişiye pasaport verilmez, verilmişse geri alınır. Genel bir endişe yeterli görülmez; riskin somut olgularla gösterilmesi gerekir.
Çocuğu yurt dışına kaçırma durumunda ne yapılır?
Çocuk velayet hakkı ihlal edilerek Lahey Sözleşmesi'ne taraf bir ülkeye götürüldüyse, Türkiye'de merkezi makam olan Adalet Bakanlığı'na iade için başvurulabilir. Başvurunun haksız götürmeden itibaren bir yıl içinde yapılması önemlidir; bu süreden sonra çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı gösterilirse iade reddedilebilir. Sözleşme on altı yaşını tamamlamamış çocuklara uygulanır.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.
