URSA Avukatlık

Boşanmada Arabuluculuk Zorunlu mu, Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanmada Nasıl İşler

Aile Hukuku9 dk okumaEklenme:
Karşılıklı iki sandalye, yazısız dosya ve su sürahisi ile boşanmada arabuluculuk konulu sakin bir kompozisyon

Boşanma davası açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu değildir. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nun 18/B maddesinde dava şartı sayılan uyuşmazlıklar kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkıdır; boşanma bu listede yer almaz. Eşler isterse ihtiyari olarak arabulucuya gidebilir, hâkim de dava sırasında tarafları arabuluculuğa teşvik edebilir. Taraflar süreci sürdürmek, sonuçlandırmak veya vazgeçmek konusunda serbesttir. Arabuluculuk yalnızca tarafların serbestçe tasarruf edebileceği konulara elverişlidir ve aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklarda kullanılamaz. Arabuluculukta varılan anlaşma evliliği kendiliğinden sona erdirmez; boşanma kararını aile mahkemesi verir.

Boşanma Davası Açmadan Önce Arabulucuya Başvurmak Zorunlu mu?

Hayır. Arabuluculuğun dava şartı olması için bunun kanunda açıkça yazılması gerekir. 6325 sayılı Kanun'un 18/A maddesi, ilgili kanunlarda arabulucuya başvurulmuş olmasının dava şartı kabul edildiği hâllerde uygulanır; arabulucuya başvurmadan dava açılırsa dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir. 18/B maddesi ise dava şartı olan uyuşmazlıkları şöyle sayar:

Boşanmada arabulucuya başvurmanın dava şartı olmadığı, isteğe bağlı bir süreç olduğu anlatılıyor
  • Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar (ilamsız icra yoluyla tahliye hükümleri hariç),
  • Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar,
  • 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar,
  • Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar.

Boşanma, ayrılık, nafaka, velayet ve mal rejiminin tasfiyesi bu listede adıyla geçmez. Bu nedenle boşanma davası, önce arabulucuya gidilmemiş olsa bile aile mahkemesinde açılabilir; hangi mahkemenin görevli ve yetkili olduğu boşanma davası hangi mahkemede açılır yazısında anlatılıyor. İşçilik alacakları ve işe iade gibi iş uyuşmazlıklarındaki zorunluluk ise ayrı bir kanuna dayanır; bunun için işe iade davasında arabuluculuk şartı yazısına bakılabilir.

Aile uyuşmazlıklarında arabuluculuğun dava şartı yapılması bir süredir gündemdedir. Ancak yürürlüğe girmemiş bir teklif veya taslak hüküm doğurmaz; böyle bir değişiklik kanunlaşana kadar boşanma davası doğrudan aile mahkemesinde açılır.

Kanun Hangi Aile Uyuşmazlıklarını Arabuluculuğa Elverişli Sayar?

6325 sayılı Kanun'un 1. maddesinin ikinci fıkrası ölçüyü koyar: Kanun, yabancılık unsuru taşıyanlar da dâhil olmak üzere, ancak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarına uygulanır. Aynı fıkra bir istisna getirir: aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.

Kanun hangi aile konularının elverişli olduğunu tek tek saymaz. Pratikte ölçü, eşlerin o konuda kendi iradeleriyle düzenleme yapıp yapamayacağıdır. Arabuluculuğa elverişli olmadığı anlaşılan uyuşmazlıkta arabuluculuk faaliyeti sona erer ve durum tutanakla belgelendirilir (m.17/1-d, m.17/2). Arabulucu, niteliği gereği yargısal yetki kullanımı sayılan ve yalnız hâkimin yapabileceği işlemleri de yapamaz (m.15/4); örneğin boşanma kararı veremez.

Aile İçi Şiddet Varsa Arabuluculuk Mümkün mü?

Hayır. Kanun metni açıktır: aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir. Metin şiddetin ispatlanmasını değil, iddiayı içermesini esas alır. Bu hâlde taraflar arabulucu önünde pazarlık yapmak yerine mahkeme ve koruma mekanizmalarına yönelir. Şiddet ya da şiddet tehlikesi varsa 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruyucu tedbirler ve boşanma davasındaki ilgili sebepler şiddetli geçimsizlik nedeniyle boşanma yazısında anlatılıyor.

Anlaşmalı Boşanma ile Arabuluculuk Arasındaki Fark Nedir?

İki kavram sık karıştırılır. Anlaşmalı boşanma bir dava türüdür; hâkim önünde yapılır ve sonunda boşanma kararı çıkar. Arabuluculuk ise mahkeme dışında, tarafsız bir arabulucunun yürüttüğü gönüllü müzakere sürecidir ve sonunda boşanma kararı değil, bir anlaşma belgesi çıkar. Tablo farkları gösterir.

Anlaşmalı boşanma ile arabuluculuğun yürütücü, evlilik süresi şartı, sonuç ve zorunluluk bakımından karşılaştırılması
ÖlçütAnlaşmalı boşanmaArabuluculuk
DayanakTürk Medeni Kanunu m.166/36325 sayılı Kanun
Süreci kim yürütürAile mahkemesi hâkimiTarafların seçtiği, sicile kayıtlı arabulucu
Evlilik süresi şartıEvliliğin en az bir yıl sürmesi gerekir6325'te böyle bir şart yoktur
SonuçBoşanma kararıAnlaşma belgesi; boşanma kararı çıkmaz
Hâkimin rolüTarafları bizzat dinler, düzenlemeyi uygun bulursa karar verirŞerh verilmesi hâlinde anlaşmanın elverişlilik ve cebri icra yönünden incelenmesi
Zorunlu muHayır, eşlerin tercihidirHayır, boşanmada dava şartı değildir

İkisi birbirini dışlamaz. Eşler önce arabulucu eşliğinde mali sonuçlar ve çocuklar üzerinde uzlaşabilir, ardından uzlaştıkları metni anlaşmalı boşanma protokolü içeriği olarak aile mahkemesine sunabilir. Bu durumda hâkim yine Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin üçüncü fıkrasındaki şartları arar: tarafları bizzat dinler, iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirir ve düzenlemeyi uygun bulur. Anlaşmalı boşanmanın tüm adımları anlaşmalı boşanma nasıl yapılır yazısındadır.

Çekişmeli Boşanmada Arabuluculuğa Ne Zaman Başvurulabilir?

Çekişmeli boşanma davasında da arabuluculuk mümkündür; zorunlu olmadığı için zamanlamayı taraflar belirler. 6325 sayılı Kanun'un 13. maddesine göre taraflar dava açılmadan önce veya davanın görülmesi sırasında arabulucuya başvurma konusunda anlaşabilir; mahkeme de tarafları arabulucuya başvurmak konusunda aydınlatıp teşvik edebilir. Taraflardan birinin başvuru teklifine otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır (m.13/2).

  • Dava açılmadan önce: Eşler arabulucu seçer, ilk toplantıya katılır ve süreç tutanakla başlar (m.14, m.15, m.16).
  • Dava açıldıktan sonra: Tarafların birlikte arabulucuya başvuracaklarını bildirmesi hâlinde yargılama mahkemece üç ayı geçmemek üzere ertelenir; bu süre tarafların birlikte başvurusuyla üç aya kadar uzatılabilir (m.15/5).
  • Hâkimin teşviki: Ön inceleme duruşmasında hâkim, uyuşmazlık konularını belirledikten sonra tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder; sonuç alınacağı kanaatine varırsa bir defaya mahsus yeni duruşma günü verir (HMK m.140/2). Boşanmada yargılama, Türk Medeni Kanunu'nun 184. maddesindeki saklı kurallarla Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na tabidir.
  • Aile mahkemesinin sulh çabası: Aile mahkemesi, esasa girmeden önce eşlerin ve çocukların sorunlarını tespit ederek sulh yoluyla çözümü teşvik eder (4787 sayılı Kanun m.7).

Davanın nasıl ilerlediği ve hangi aşamada uzlaşmanın mümkün olduğu çekişmeli boşanma davası yazısında anlatılıyor.

Arabuluculukta Hangi Konular Görüşülebilir?

Arabuluculuk, boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu gibi eşlerin birlikte düzenleyebileceği başlıklarda işe yarar. Ancak hiçbir başlıkta son söz arabulucuya veya tarafların kendisine ait değildir. Türk Medeni Kanunu'nun 184. maddesinin 5. bendine göre boşanma veya ayrılığın fer'î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz. Hâkim ayrıca çocukların menfaatini gözetir; 166. maddenin üçüncü fıkrası gereğince tarafların ve çocukların menfaatleri doğrultusunda anlaşmada değişiklik yapabilir.

KonuArabuluculukta uzlaşmaSon söz
Boşanmanın kendisiEşlerin birlikte boşanma iradesi konuşulabilir; arabulucu karar veremez (m.15/4)Aile mahkemesi (TMK m.166, 170)
Velayet ve kişisel ilişkiTaraflar görüş bildirebilirHâkim, çocuğun yararını gözeterek düzenler (TMK m.182)
Nafaka türleriTutar ve ödeme biçimi görüşülebilirHâkim onayı (TMK m.184/5)
TazminatGörüşülebilirHâkim onayı (TMK m.184/5)
Mal rejimi ve mal paylaşımıGörüşülebilirHâkim onayı (TMK m.184/5)

Taşınmazın devri veya taşınmaz üzerinde sınırlı ayni hak kurulmasına ilişkin anlaşmalarda ek kurallar vardır: bu uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişlidir, ancak icra edilebilirlik şerhi alınması zorunludur ve şerh taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden istenir (6325 m.17/B). Eşler arasındaki mal paylaşımında taşınmaz devri bulunuyorsa bu kural da dikkate alınmalıdır.

Arabuluculuk Sonunda Varılan Anlaşma Nasıl Bağlayıcı Olur?

Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşma belgesi düzenlenirse belge taraflar ve arabulucu tarafından imzalanır (m.18/1). Taraflar belgenin icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesini isteyebilir; şerhi içeren anlaşma ilam niteliğinde belge sayılır (m.18/2). Dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulmuşsa şerh arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden, dava görülürken başvurulmuşsa davanın görüldüğü mahkemeden istenir.

Aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda şerh incelemesi duruşmalı yapılır ve incelemenin kapsamı anlaşmanın arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığıyla sınırlıdır (m.18/3). Arabuluculuk sonunda anlaşmaya varılmışsa üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz (m.18/5). Bu hükmün boşanma ve fer'î sonuçlarındaki etkisi, Türk Medeni Kanunu'nun 184. maddesindeki hâkim onayı kuralıyla birlikte değerlendirilmelidir. Boşanmanın sonuçlarına ilişkin uzlaşının hâkim onayıyla kesinleşmesi için uzlaşılan metin aile mahkemesine anlaşmalı boşanma protokolü olarak sunulabilir.

Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler, Gizlilik Nasıl Korunur?

Taraflar arabulucuyu birlikte seçer (m.14); emredici kurallara aykırı olmamak kaydıyla usulü serbestçe kararlaştırabilir (m.15/2). Arabulucu tarafların her biriyle ayrı ayrı veya birlikte görüşebilir (m.8), görevini özenle, tarafsız biçimde ve şahsen yerine getirir (m.9). Taraflar müzakerelere bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir (m.15/6). Tarafların çözüm üretemediğinin ortaya çıkması hâlinde arabulucu bir çözüm önerisinde bulunabilir (m.15/7). Arabulucu, bu sıfatla görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili açılan davada daha sonra taraflardan birinin avukatı olamaz (m.9/4).

Arabuluculukta gizlilik: daveti, görüş ve teklifleri, kabulleri ve arabuluculuk için hazırlanan belgeleri dava açılırsa delil olarak ileri sürememeyi gösteren şema

Gizlilik, ihtiyari arabuluculuğun asıl güvencesidir. Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, faaliyet çerçevesinde elde ettiği bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür (m.4). Uyuşmazlık sonradan dava konusu olursa taraflar ve arabulucu şu beyanları delil olarak ileri süremez ve bunlar hakkında tanıklık yapamaz (m.5):

  • Arabuluculuk daveti veya katılma isteği,
  • Uyuşmazlığın sona erdirilmesi için ileri sürülen görüş ve teklifler,
  • Arabuluculuk sırasında ileri sürülen öneriler veya herhangi bir vakıa ya da iddianın kabulü,
  • Yalnızca arabuluculuk dolayısıyla hazırlanan belgeler.

Arabuluculuk sürecinin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz (m.16/2). Süreç; tarafların anlaşması, arabulucunun daha fazla çabanın gereksiz olduğunu tespit etmesi, taraflardan birinin çekilmesi, tarafların anlaşarak sona erdirmesi veya uyuşmazlığın elverişsizliğinin tespiti hâllerinde sona erer (m.17/1).

Boşanmada Arabulucu Ücretini Kim Öder?

Aksi kararlaştırılmadıkça arabulucunun ücreti, faaliyetin sona erdiği tarihte yürürlükte olan Arabulucu Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir; ücret ve masraf taraflarca eşit olarak karşılanır (6325 m.7/2). Arabulucu ücret ve masraflar için avans da isteyebilir (m.7/1). Arabuluculuk ücretini karşılamak için adli yardıma ihtiyaç duyan taraf, arabuluculuk bürosunun bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinin kararıyla adli yardımdan yararlanabilir (m.13/3). Boşanmada arabuluculuk dava şartı olmadığından, iki saatlik ücretin Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanmasına ilişkin dava şartı arabuluculuk hükmü (m.18/A) uygulanmaz. Tarifeye göre ücretin nasıl hesaplandığı arabuluculuk ücreti hesaplama sayfasında yer alır.

Arabuluculuk mu Dava mı, Hangisi Tercih Edilmeli?

Tercih, uyuşmazlığın niteliğine göre değişir. Arabuluculuk; çocuklu ve mal varlığı olan çiftlerde düzenlemeyi hızlandırmak, görüşmelerin gizliliğini korumak ve tarafların çözümü kendilerinin üretmesini sağlamak istendiğinde anlamlıdır. Aile içi şiddet iddiası varsa kanun arabuluculuğu zaten dışarıda bırakır. Eşlerden biri görüşmeye katılmak istemiyorsa süreç yürümez; arabuluculuk iradi olduğundan taraflar süreci sürdürmek, sonuçlandırmak veya vazgeçmek konusunda serbesttir (m.3/1).

Arabuluculuk sonunda anlaşılamazsa dava hakkı ortadan kalkmaz; taraflar aile mahkemesinde boşanma davasını açabilir veya açılmış davayı sürdürebilir. Arabuluculuk görüşmelerinde ileri sürülen öneriler ve vakıaların kabulü, dava açılırsa delil olarak kullanılamaz (m.5/1).

Boşanmada Arabuluculuk Hakkında Sık Sorulan Sorular

Boşanmada arabuluculuk zorunlu mu?

Hayır. 6325 sayılı Kanun'un 18/B maddesinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurmanın dava şartı sayıldığı uyuşmazlıklar kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkıdır; boşanma bu listede yer almaz. Eşler isterse ihtiyari olarak arabulucuya başvurabilir.

Anlaşmalı boşanmada arabulucuya gitmek gerekir mi?

Gerekmez. Anlaşmalı boşanma Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin üçüncü fıkrasına göre doğrudan aile mahkemesinde yürür; hâkim eşleri dinler ve düzenlemeyi uygun bulursa boşanmaya karar verir. Arabuluculuk bu süreçten önce eşlerin anlaşmasını kolaylaştırmak için tercih edilebilir.

Çekişmeli boşanma davasında arabuluculuk yapılabilir mi?

Yapılabilir. Taraflar dava açılmadan önce veya davanın görülmesi sırasında arabulucuya başvurma konusunda anlaşabilir (6325 m.13/1). Dava açıldıktan sonra tarafların birlikte arabulucuya başvuracaklarını bildirmesi hâlinde yargılama üç ayı geçmemek üzere ertelenir (m.15/5).

Aile içi şiddet varsa arabuluculuk mümkün mü?

Hayır. 6325 sayılı Kanun'un 1. maddesinin ikinci fıkrasına göre aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir. Bu durumda arabuluculuk faaliyeti sona erer (m.17/1-d) ve koruma yolları ayrıca değerlendirilir.

Arabuluculukta anlaşılırsa boşanmış sayılır mıyım?

Hayır. Arabuluculuk anlaşması evliliği kendiliğinden sona erdirmez; boşanma kararını aile mahkemesi verir. Boşanmanın fer'î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar da hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz (TMK m.184/5).

Arabulucu ücretini kim öder?

Aksi kararlaştırılmadıkça arabulucunun ücreti ve masrafı faaliyetin sona erdiği tarihte yürürlükte olan Arabulucu Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir ve taraflarca eşit olarak karşılanır (6325 m.7/2). Ücreti karşılayamayan taraf adli yardım isteyebilir (m.13/3).

Yazar hakkında

Kurucu avukat · Bursa Barosu, sicil 5648

Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Sigorta hukuku, trafik kazası, iş kazası tazminatı, bedeni hasar dosyaları ve nitelikli hesaplama alanlarında çalışıyor.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.

İlgili makaleler