URSA Avukatlık

Boşanma Davası Hangi Mahkemede Açılır? Aile Mahkemesinin Görevi ve Yetki

Aile Hukuku12 dk okumaEklenme:
Aile mahkemesi salonu tabelası ve koridor, boşanma davasının görevli ve yetkili mahkemesi

Boşanma davası, eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesinde ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yerin mahkemesinde açılır; görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde dava, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesinde görülür (TMK m.168; 4787 sayılı Kanun m.2 ve m.4). Eşler farklı illerde yaşıyorsa davacı bu seçeneklerden birini seçer ve dilekçeyi o yerdeki mahkemeye verir. Yanlış mahkemede açılan dava kendiliğinden düşmez; mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı verir, taraf da iki hafta içinde dosyanın gönderilmesini istemezse dava açılmamış sayılır (HMK m.20).

Aile Mahkemesi Hangi Davalara Bakar?

Mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve görev kuralları kamu düzenindendir (HMK m.1). Aile hukukundan doğan dava ve işler bakımından bu kanun, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanundur. Kanunun 4. maddesi, Türk Medenî Kanununun İkinci Kitabındaki dava ve işleri aile mahkemesine verir; yalnız Üçüncü Kısım, yani vesayet hükümleri bu kapsamın dışındadır. Yabancı mahkemelerin aile hukukuna ilişkin kararlarının tanıma ve tenfizi de aile mahkemesinin görevleri arasında sayılmıştır. Aile mahkemeleri her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki her ilçede, tek hâkimli ve asliye mahkemesi derecesinde kurulur (m.2).

Dava veya işGörevli mahkemeDayanak
Boşanma, ayrılık, evliliğin iptaliAile mahkemesi4787 m.4/1
Nafaka, boşanma tazminatı, mal rejimi tasfiyesiAile mahkemesi4787 m.4/1
Velayet, kişisel ilişki, çocuğun korunması önlemleriAile mahkemesi4787 m.4/1
Babalık ve soybağının reddi davaları, evlat edinmeAile mahkemesi4787 m.4/1
Yurt dışı aile hukuku kararlarının tanıma ve tenfiziAile mahkemesi4787 m.4/2
Şiddet nedeniyle koruyucu ve önleyici tedbirAile mahkemesi hâkimi6284 m.2/1-c
Kısıtlama ve vasi atanması (vesayet)Sulh hukuk mahkemesi (vesayet makamı)4787 m.4/1; TMK m.397
Ad değiştirme gibi kişiler hukuku işleriAile mahkemesinin görevi dışında4787 m.4/1 yalnız İkinci Kitabı sayar

Eşler arasındaki mal rejimi uyuşmazlıkları aile mahkemesine aittir. Eşlerden birinin üçüncü kişiye karşı açtığı davalarda ise görev, dosyanın niteliğine göre belirlenir; bu ayrım katkı payı alacağında sık karşımıza çıkar. Şiddet mağdurunun başvurduğu koruyucu tedbirler uzaklaştırma kararı yazısında ayrıca anlatılıyor.

Aile Mahkemesi Olmayan Yerde Boşanma Davası Nereye Açılır?

Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu kanun kapsamındaki dava ve işlere, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 m.2/2). Dava yine yetki bakımından uygun olan yerde açılır; yalnız o yerdeki asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapar. Aile mahkemesine ilişkin düzenlemeler, yani psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı incelemesi, sulh yoluyla çözümün teşviki ve geçici önlemler, bu davalarda da uygulanır. Hangi asliye hukuk mahkemesinin bu işe baktığı idari bir belirlemedir ve adliyenin kalem hizmetlerinden öğrenilebilir.

Aile mahkemesi bulunan yerde dava genel asliye hukuk mahkemesine açılırsa, mahkeme görevli olup olmadığını kendiliğinden inceler (HMK m.114/1-c, m.115/1). Çoğu zaman görevsizlik kararı verir ve dosya aile mahkemesine gönderilir. Aynı yerde birden çok aile mahkemesi dairesi varsa daireler numaralandırılır ve dosyalar bunlar arasında dağıtılır (4787 m.2/2). Dilekçenin nasıl kaleme alınacağı boşanma dava dilekçesi örneği yazısında bulunur; burada dilekçenin nereye verileceği meselesini yetki ve görev yönüyle ele alıyoruz.

Boşanma Davasında Yetkili Mahkeme Neresidir?

Türk Medenî Kanunu m.168, boşanma ve ayrılık davalarında iki bağlantı noktası kabul eder: eşlerden birinin yerleşim yeri ve davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer. Böylece en çok üç yer yetkili olabilir: davacının yerleşim yeri, davalının yerleşim yeri ve eşlerin son ortak yaşam yeri. Aralarında seçim yapmak davacıya aittir; dilekçenin verildiği mahkeme bu seçimle belirlenir. Anlaşmalı boşanma da bir boşanma davasıdır ve aynı yetki kuralı geçerlidir; süreç için anlaşmalı boşanma nasıl yapılır yazısına bakılabilir.

Boşanma davasında davacının veya davalının yerleşim yeri ve son altı ay birlikte oturulan yer yetkilidir

Yerleşim yeri kavramı TMK m.19 ile tanımlanmıştır: bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir ve aynı anda birden çok yerleşim yeri olamaz. Adres kaydı uygulamada önemli bir delildir; ancak tanım kayda değil, fiilî oturmaya ve kalma niyetine dayanır. Birkaç ayrıntı çoğu dosyada belirleyici olur.

  • Öğretim kurumuna devam etmek için bir yerde bulunmak ya da eğitim, sağlık, bakım veya ceza kurumuna konulmak yeni yerleşim yeri edinme sonucunu doğurmaz (TMK m.22). Başka şehirde okuyan veya cezaevinde bulunan eşin yerleşim yeri bu nedenle çoğunlukla değişmez.
  • Yabancı ülkedeki yerleşim yerini bırakıp Türkiye'de henüz yerleşim yeri edinmemiş kimsenin hâlen oturduğu yer yerleşim yeri sayılır (TMK m.20/2). Yurt dışından yeni dönmüş eşler için bu hüküm önemlidir.
  • Altı aylık ölçüt, eşlerin davadan önce son birlikte yaşadıkları yeri esas alır. Eşler sonradan ayrılıp ayrı illere taşınmış olsa bile, birlikte altı aydan uzun süre oturdukları son yer de yetkili sayılabilir.
  • Yetki dava açıldığı tarihteki duruma göre değerlendirilir; HMK m.6/1 de davalı bakımından davanın açıldığı tarihteki yerleşim yerine bakar. Dava açıldıktan sonra taşınmak mahkemeyi yetkisiz kılmaz.
DurumYetkili yer
Eşler aynı evde yaşıyorO yerin mahkemesi
Eşler ayrı illerde yaşıyorDavacının veya davalının yerleşim yeri; seçim davacıda
Eşler ayrılmış, ikisi de başka yerde yaşıyorBiri ya da diğerinin yerleşim yeri veya son altı aydır birlikte oturulan yer
Davalı Türkiye'de, davacı yurt dışındaDavalının Türkiye'deki yerleşim yeri
Eşlerden biri cezaevinde veya başka şehirde öğrenciCezaevi veya okul yeri kendiliğinden yerleşim yeri olmaz (TMK m.22)

Yetki Kesin mi, Yetki İtirazı Nasıl Yapılır?

Yetkinin kesin olduğu davalarda mahkeme yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırmak zorundadır ve taraflar yetkisizliği her zaman ileri sürebilir (HMK m.19/1). Yetkinin kesin olmadığı davalarda ise yetki itirazı cevap dilekçesinde yapılmalıdır; itiraz eden taraf yetkili mahkemeyi, birden fazla varsa seçtiği mahkemeyi de bildirmek zorundadır, yoksa itiraz dikkate alınmaz (m.19/2). Süresi içinde ve usulüne uygun itiraz edilmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (m.19/4). Yetki itirazı bir ilk itirazdır; cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez (m.116, m.117/1).

Boşanma davalarındaki TMK m.168 yetkisi Yargıtay uygulamasında kesin yetki sayılmaz. Bu nedenle davalı eş yetkisizliği cevap dilekçesinde ve yetkili mahkemeyi göstererek ileri sürmezse, davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m.19/4). Cevap dilekçesi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde verilir; durum zorsa bir defaya mahsus ve en çok bir ay ek süre istenebilir (HMK m.127/1). Karşı dava da aynı mahkemede, cevap dilekçesiyle açılır (HMK m.13, m.133).

Yanlış Mahkemede Dava Açılırsa Ne Olur?

Mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı verir; yetkisizlik kararında yetkili mahkemeyi de gösterir (HMK m.19/3). Bundan sonrası süreye bağlıdır. Taraflardan birinin, kararın kesinleşmesinden veya kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesini istemesi gerekir. Aksi hâlde dava açılmamış sayılır ve görevsizlik veya yetkisizlik kararı veren mahkeme bu konuda kendiliğinden karar verir (m.20/1). Dosya gönderilen mahkeme taraflara kendiliğinden davetiye çıkarır (m.20/2).

İki mahkeme de dosyaya bakmayı reddederse yargı yeri belirlenmesi yoluna gidilir. Görevsizlik kararlarının ikisi de kanun yoluna başvurulmaksızın kesinleşmişse ya da kesin yetki hâllerinde iki mahkeme de yetkisizlik kararı vermişse, ilk derece mahkemeleri için bölge adliye mahkemesine başvurulur; verilen karar davaya sonra bakacak mahkemeyi bağlar (HMK m.21-23).

Eşlerin aynı evlilik için ayrı yerlerde ayrı ayrı dava açması da görülür. Aynı dava daha önce açılmış ve hâlen görülüyorsa bu bir dava şartı eksikliğidir (HMK m.114/1-ı). Davalar aynı sebeplerden doğuyorsa bağlantı kabul edilir; ayrı yargı çevrelerindeki mahkemelerde açılmışsa birleştirme ikinci davanın açıldığı mahkemeden istenir ve kabul edilirse davalar ilk davanın açıldığı mahkemede görülür (m.166).

Boşanma Davasıyla Birlikte Hangi Talepler Aynı Mahkemede Görülür?

Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169). Maddî ve manevî tazminat ile yoksulluk nafakası talepleri boşanma davasına bağlı olarak aynı mahkemede görülür (TMK m.174-176). Mahkeme boşanmaya karar verirken ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkiyi de düzenler (TMK m.182). Boşanmanın fer'î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz (TMK m.184/5). Mal rejiminin tasfiyesi ise ayrı bir dava konusudur; boşanma sebebiyle sona eren rejimde yetkili mahkeme, boşanma davasında yetkili olan mahkemedir (TMK m.214/2). Ayrıntılar için boşanmada mal paylaşımı yazısına bakılabilir.

Boşanmadan Sonra Açılan Davalarda Yetkili Mahkeme Hangisidir?

Boşanma kararı kesinleştikten sonra açılan davalarda yetki kuralları davanın türüne göre değişir. Her davayı boşanmayı veren mahkemeye götürmek gerekmez.

Dava veya işYetkili mahkemeDayanak
Boşanmadan sonra açılan nafaka davasıNafaka alacaklısının yerleşim yeri; genel kurala göre davalının yerleşim yeri deTMK m.177; HMK m.6/1
Yardım nafakası (altsoy, üstsoy, kardeş)Taraflardan birinin yerleşim yeriTMK m.365
Mal rejiminin tasfiyesiBoşanmada, boşanma davasında yetkili mahkeme; ölümde, ölenin son yerleşim yeri; diğer hâllerde davalı eşin yerleşim yeriTMK m.214
Hâkim kararıyla mal ayrılığına geçişEşlerden birinin yerleşim yeriTMK m.207
Evlilik birliğinin korunması önlemleriEşlerden birinin yerleşim yeri; ayrı yerlerdeyse ilk istemde bulunanınTMK m.201
Kişisel ilişki düzenlemesiÇocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkiliTMK m.326
Velayetin değiştirilmesi veya kaldırılmasıÇekişmesiz yargı kuralı gereği talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yerHMK m.382/2-b, m.384
Aile konutuyla ilgili hâkim müdahalesiTalepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yerHMK m.382/2-b, m.384
Babalık ve soybağı davalarıTaraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeriTMK m.283
Evlat edinmeEvlat edinenin oturma yeri; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeriTMK m.315
Vesayet (kısıtlama, vasi)Küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet daireleriTMK m.411
Şiddet nedeniyle tedbirEn çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hâkimi6284 m.8/1

Tabloda iki nokta pratikte sorun çıkarır. Birincisi nafakadır. Nafaka alacaklısı başka bir şehre taşındıysa, artırım veya kaldırma davası boşanmayı veren mahkemede değil, kanunun gösterdiği yerde açılır; ayrıntıları nafaka artırım davası yazısında okuyabilirsiniz. İkincisi velayettir. Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işi sayıldığından yetki, talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yere göre belirlenir (Lahey Sözleşmesi kapsamındaki çocuk iade davalarında ise yetkiyi 5717 sayılı Kanun'un özel hükmü belirler); bu davanın şartları velayet değişikliği davası yazısındadır.

Şiddet veya şiddet tehdidi söz konusuysa 6284 sayılı Kanunun hâkimi, aile mahkemesi hâkimidir (m.2/1-c). Tedbir talebi en çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hâkiminden, mülkî amirden veya kolluk biriminden yapılabilir (m.8/1). Bu nedenle acil durumda boşanma davasının yetkili mahkemesini beklemeye gerek yoktur. Tedbir kararına karşı iki hafta içinde aile mahkemesine itiraz edilir (m.9/1).

Yabancı Unsurlu Boşanma Davası Hangi Mahkemede Açılır?

Yabancı unsurlu davalarda önce Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi aranır. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.40, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarının belirleyeceğini söyler. Boşanma bakımından bu, TMK m.168'in aranması demektir: eşlerden birinin Türkiye'de yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte Türkiye'de oturdukları bir yer varsa, Türk mahkemesi hem milletlerarası hem yer bakımından yetkilidir.

Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları için ek bir kural vardır (m.41). Dava yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye'de yer itibarıyla yetkili mahkemede, bulunmazsa ilgilinin sâkin olduğu yer mahkemesinde, Türkiye'de sâkin değilse Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde görülür; o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde açılır. Yurt dışında yaşayıp Türkiye'de hiçbir bağı kalmamış Türk vatandaşları için bu yedek yetki önemlidir. Eşin yurt dışında olduğu davalarda tebligat ve cevap süreci yurt dışındaki eşten boşanma yazısında ayrıca anlatılır. İki eşin de yabancı olduğu ve Türkiye'de yerleşim yeri bulunmayan davalar için benzer bir yedek kural yoktur; bu durumda Türk mahkemesinin milletlerarası yetkisi tartışmalı olabilir ve dosya ayrıca değerlendirilmelidir.

Yetki ile uygulanacak hukuk ayrı sorulardır. Türk mahkemesi yetkili olsa bile boşanma sebepleri ve hükümleri, eşlerin müşterek millî hukukuna tâbidir; eşler ayrı vatandaşlıktaysa müşterek mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır (m.14/1). Boşanmış eşler arasındaki nafaka ve boşanmada velayet de aynı hukuka bağlıdır (m.14/2-3); geçici tedbir taleplerine ise Türk hukuku uygulanır (m.14/4). Evlilik mallarında eşler evlenme anındaki mutad mesken veya millî hukuklarından birini açıkça seçebilir, seçim yoksa evlenme anındaki müşterek millî hukuk, o da yoksa müşterek mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır; taşınmazların tasfiyesinde bulundukları ülke hukuku esastır (m.15). Yetkili yabancı hukukun uygulanması Türk kamu düzenine açıkça aykırı olursa hüküm uygulanmaz (m.5).

Yurt Dışında Verilen Boşanma Kararı Hangi Mahkemede Tanınır?

Yurt dışında verilmiş boşanma veya velayet kararının Türkiye'de geçerli olması için tanıma veya tenfiz kararı gerekir. 4787 sayılı Kanun m.4/2 bu davaları aile mahkemesine verir; kanun metni hâlâ yürürlükten kalkan 2675 sayılı Kanuna atıf yapar, güncel düzen ise 5718 sayılı Kanundur. Yabancı ilâmın kesin hüküm veya kesin delil olarak kabul edilebilmesi, tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespitine bağlıdır; tanımada karşılıklılık şartı uygulanmaz (5718 m.58/1). Tenfiz istemi, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye'deki yerleşim yeri, yoksa sâkin olduğu yer mahkemesinden, ikisi de yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinden istenebilir (m.51/2). Belgeler, şartlar ve süreç tanıma tenfiz davası yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Aile Mahkemesinde Yargılama Genel Mahkemeden Nasıl Ayrılır?

Aile mahkemesi esasa girmeden önce eşlerin ve çocukların karşı karşıya olduğu sorunları belirleyerek sulh yoluyla çözümü teşvik eder; sulh sağlanamazsa yargılamaya devam eder (4787 m.7). Mahkeme, uyuşmazlık nedenlerini araştırmak ve duruşmada görüş bildirmek üzere adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır (m.5). Gerektiğinde eşleri uyarır, ailenin ekonomik varlığını korumak için önlem alır, çocuğun bakım ve gözetimine ilişkin tedbirleri uygular (m.6). Bu kanunda hüküm bulunmayan konularda TMK'nın aile hukukuna ilişkin usul hükümleri ile HMK uygulanır (m.7).

Boşanma davasında ayrıca TMK m.184 özel kurallar getirir. Hâkim olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış saymaz, taraflara yemin öneremez, ikrar hâkimi bağlamaz ve taraflardan birinin istemiyle duruşma gizli yapılabilir. Davanın aşamaları ve süresi çekişmeli boşanma davası yazısındadır.

Mahkemeyi Belirlerken Hangi Adımlar İzlenir?

  1. Davanın türünü belirleyin; boşanma, nafaka, velayet ve mal rejimi aile mahkemesinin, vesayet ise sulh hukuk mahkemesinin işidir.
  2. İki eşin davadan önceki yerleşim yerlerini yazın ve gerçek oturma durumunu gösteren belgeleri toplayın.
  3. Davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturulan yeri tarihleriyle birlikte belirleyin.
  4. Seçeneklerden birini seçin ve dilekçeyi o yerin aile mahkemesine, aile mahkemesi yoksa o yerde bu işe bakmakla belirlenmiş asliye hukuk mahkemesine hitaben hazırlayın.
  5. Yabancı unsur varsa Türk mahkemesinin milletlerarası yetkisini ve uygulanacak hukuku ayrıca kontrol edin.
  6. Dava açıldıktan sonra yetkisizlik veya görevsizlik kararı çıkarsa iki haftalık süreyi takvime işleyin.

Boşanma Davasının Görevli ve Yetkili Mahkemesi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Boşanma davası eşimin yaşadığı şehirde mi açılmak zorunda?

Hayır. TMK m.168 uyarınca dava, eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesinde ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesinde açılır. Davacı kendi yerleşim yerini seçebilir.

Aile mahkemesi olmayan ilçede boşanma davası nereye açılır?

Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 m.2/2). Dava aile davası olarak aynı usul kurallarına göre yürür.

Anlaşmalı boşanma davası hangi mahkemede açılır?

Anlaşmalı boşanma da bir boşanma davasıdır ve aynı yetki kuralına bağlıdır. Eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer aile mahkemesinde açılır.

Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı Türkiye'de boşanma davası açabilir mi?

Dava yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde evet. 5718 m.41 uyarınca Türkiye'de yetkili mahkeme yoksa sâkin olunan yer, son yerleşim yeri, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleri yetkilidir.

Yanlış mahkemede açılan boşanma davası düşer mi?

Kendiliğinden düşmez. Mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı verir. Taraf, kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde dosyanın gönderilmesini istemezse dava açılmamış sayılır (HMK m.20).

Boşanmadan sonra nafaka davası nerede açılır?

TMK m.177 uyarınca nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Genel kurala göre davalının yerleşim yeri mahkemesi de yetkili kabul edilir (HMK m.6/1).

Yazar hakkında

Kurucu avukat · Bursa Barosu, sicil 5648

Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Sigorta hukuku, trafik kazası, iş kazası tazminatı, bedeni hasar dosyaları ve nitelikli hesaplama alanlarında çalışıyor.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.

İlgili makaleler