
Evlilik birliğinin korunması, boşanma davası açmadan aile mahkemesinden yardım isteme yoludur (TMK m.195-201). Evlilik birliğinden doğan yükümlülükler yerine getirilmiyorsa veya önemli bir konuda uyuşmazlık varsa eşlerden her biri hâkimin müdahalesini isteyebilir. Hâkim eşleri uyarır, uzlaştırmaya çalışır ve gerektiğinde ailenin geçimi için parasal katkı belirler. Ortak hayat kişiliği, ekonomik güvenliği veya aile huzurunu ciddi biçimde tehlikeye düşürüyorsa eş, bu durum sürdüğü müddetçe ayrı yaşama hakkına sahiptir. Ayrı yaşama hakkı tek başına boşanma sebebi değildir; aşağıda şartları ve hâkimin alabileceği önlemler sırayla yer alıyor.
Evlilik Birliğinin Korunması Nedir, Hangi Maddelerde Düzenlenir?
Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği kurulur. Eşler bu birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak ve çocukların bakımına, eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermekle yükümlüdür; birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak zorundadır (m.185). Oturulacak konut birlikte seçilir, birlik birlikte yönetilir ve eşler birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıkları ile katılır (m.186).
Bu yükümlülükler yerine getirilmediğinde kanun, boşanmaya gitmeden önce başvurulabilecek bir koruma sistemi kurar. Madde 195 genel çerçeveyi, madde 196 eşler birlikte yaşarken parasal katkıyı, madde 197 birlikte yaşamaya ara verilmesini, madde 198 borçlulara yönelik önlemi, madde 199 tasarruf yetkisinin sınırlanmasını, madde 200 durumun değişmesini, madde 201 yetkili mahkemeyi düzenler. Bu başlıkta yer alan önlemler için boşanma veya ayrılık davası açılmış olması aranmaz.
Hâkimin Müdahalesi (TMK 195) Nasıl İstenir, Hâkim Ne Yapar?
Evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir (m.195/1). Başvuru için karşı tarafın onayı gerekmez; eşlerden biri tek başına da başvurabilir.
Hâkimin görevi iki aşamalıdır. Önce eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, onları uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızası ile bu alanda çalışan kişilerin yardımını isteyebilir. Aile mahkemelerinde bu amaçla psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanılabilir (4787 sayılı Kanun m.5), mahkeme de esasa girmeden önce sorunları tespit ederek sulh yoluyla çözümü teşvik eder (m.7). Uzlaşma sağlanamazsa hâkim, gerektiği takdirde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır (m.195/3). Yani uyarı ve uzlaştırma hâkimin görevidir, somut önlem ise bir eşin istemini gerektirir.
Eşler Birlikte Yaşarken Parasal Katkı Nasıl Belirlenir?
Eşler aynı evde yaşıyor ama biri aile giderlerine katılmıyorsa, eşlerden birinin istemi üzerine hâkim ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler (m.196/1). Madde, yalnızca tek yönlü bir ödeme değil, her eşin kendi payına düşen katkıyı belirleme yetkisi verir; ölçüt, giderlere güçleri oranında katılma ilkesidir (m.186/3).
Katkının hesabında parasal gelir tek ölçüt değildir. Eşin ev işlerini görmesi, çocuklara bakması ve diğer eşin işinde karşılıksız çalışması da katkı miktarının belirlenmesinde dikkate alınır (m.196/2). Bu katkılar geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir (m.196/3). Dava açıldıktan sonra verilen geçici nafaka ile farkını, kusur aranıp aranmadığını ve başlangıç tarihini tedbir nafakası yazısı ayrıca açıklıyor.
Ayrı Yaşama Hakkı Ne Zaman Doğar?
Eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir (m.197/1). Kanunun ölçütü bu üç alandan en az birinde ciddi bir tehlikedir. Her anlaşmazlık veya geçimsizlik bunun için yeterli sayılmaz; tehlikenin somut olayla, örneğin şiddet, ağır hakaret, ekonomik baskı veya malvarlığını tüketme gibi olgularla gösterilmesi gerekir. Mağdur olan eş için evden ayrılmak, kanunun tanıdığı bir haktır.

Hakkın süresi, tehlikenin devam ettiği süredir. Sebep ortadan kalkarsa ayrı yaşamanın dayanağı da kalkar. Bu hak, ayrı yaşayan eşin diğerine karşı yükümlülüklerden bütünüyle kurtulduğu anlamına gelmez; evlilik sürdüğü için sadakat ve yardım yükümlülüğü ile giderlere katılma devam eder.
Ayrı yaşama yalnızca haklı sebebe dayandığında değil, bir başka biçimde de gündeme gelebilir. Eşlerden biri, diğerinin haklı bir sebep olmaksızın birlikte yaşamaktan kaçınması veya ortak hayatın başka bir sebeple olanaksız hâle gelmesi üzerine de aynı istemlerde bulunabilir (m.197/3). Başka bir deyişle, evi terk eden değil terk edilen eş de parasal katkı, konut ve mal yönetimi önlemlerini isteyebilir.
Ayrı Yaşama Kararıyla Hâkim Hangi Önlemleri Alır?
Birlikte yaşamaya ara verilmesi haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine şu konularda önlem alır (m.197/2).
- Parasal katkı birinin diğerine yapacağı ödemedir; ayrı yaşayan eşin ve çocukların geçimini karşılamak için istenir.
- Konut ve ev eşyasından yararlanma evde kimin kalacağını ve eşyanın nasıl kullanılacağını belirler. Aile konutuna ilişkin kısıtlamalar için aile konutu şerhi yazısına bakılabilir.
- Mallarının yönetimi eşlerin mal varlığının kimin tarafından idare edileceğini düzenler.
Eşlerin ergin olmayan çocukları varsa hâkim, ana ve baba ile çocuklar arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre gereken önlemleri alır (m.197/4). Evlilik devam ederken velayet ana ve baba tarafından birlikte kullanılır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir (m.336/1-2). Çocuğun kimde kalacağına ilişkin ölçütler için velayetin kime verileceği yazısı ayrıca bakılabilir.
Şiddet söz konusuysa evlilik birliğinin korunması önlemleri tek yol değildir; ayrı koruma ve uzaklaştırma kararları da vardır. Bunlar uzaklaştırma kararı yazısında ele alınıyor.
Borçlulara Yönelik Önlem ve Tasarruf Yetkisinin Sınırlanması Nedir?
Eşlerden biri birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmezse hâkim, onun borçlularına ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebilir (m.198). Böylece eşin üçüncü kişilerden alacağı olan paranın aile giderlerine yönlendirilmesi sağlanır.
Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir (m.199/1). Taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisi kaldırılırsa hâkim, durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine kendiliğinden karar verir (m.199/3). Eşlerden biri birliği temsil yetkisini aşıyor veya yetersiz kalıyorsa, hâkim diğer eşin istemiyle temsil yetkisini kaldırabilir veya sınırlayabilir (m.190).
Haklı sebep varsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine mevcut mal rejiminin mal ayrılığına dönüşmesine de karar verebilir (m.206). Diğer eşin malvarlığının borca batık olması veya ortaklık menfaatlerini tehlikeye düşürmesi gibi sebepler kanunda sayılır. Mal rejiminin değiştirilmesi ayrı bir yoldur; ayrıntı için mal rejimi sözleşmesi yazısına bakılabilir.
Hangi Yol Hangi Durumda Kullanılır?
| Yol | Dayanak | Boşanma veya ayrılık davası gerekir mi? | Ne sağlar? |
|---|---|---|---|
| Hâkimin müdahalesi | TMK m.195-196 | Hayır | Uyarı, uzlaştırma, parasal katkı |
| Ayrı yaşama hakkı | TMK m.197 | Hayır | Parasal katkı, konut ve ev eşyası, mal yönetimi, çocuk önlemleri |
| Dava sürerken geçici önlemler | TMK m.169 | Evet, dava açılmış olmalı | Barınma, geçim, mal yönetimi, çocuğun bakımı |
| Ayrılık davası | TMK m.167, 170-172 | Evet, ayrılık davası | Bir yıldan üç yıla kadar ayrılık |
Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, barınmaya, geçime, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (m.169). Dava henüz açılmamışsa ve eş boşanma kararı vermek istemiyorsa m.195-197 yolu kullanılır. Boşanma sürecinin tamamı için çekişmeli boşanma davası, evliliği hemen sona erdirmeden ayrı yaşama süresi bağlayan karar için ayrılık davası okunabilir.
Ayrı Yaşamak Terk veya Boşanma Sebebi Olur mu?
Haklı sebebe dayanan ayrı yaşama, terk sayılmaz. Kanundaki terk sebebi, yükümlülükleri yerine getirmemek maksadıyla diğerini terk etmeyi veya haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmemeyi kapsar ve ayrılığın en az altı ay sürmesi, devam etmesi ve hâkim veya noter ihtarının sonuçsuz kalması aranır (m.164). Ayrı yaşama hakkının dayandığı sebep dosyada ispat edilemezse, ayrılan eş hakkında terk iddiası gündeme gelebilir. Bu yüzden ayrılmadan önce yaşanan olayların delillerinin, örneğin raporların, yazışmaların ve tanıkların toplanması önemlidir. Konunun ayrıntıları için terk nedeniyle boşanma yazısına bakılabilir.
Ayrı yaşama süresi boşanmaya kendiliğinden dönüşmez. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması boşanma sebebidir (m.166/1). Boşanma sebeplerinden biriyle açılmış davanın reddine karar verilmesi ve kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (m.166/4). Bu yolun şartları fiilî ayrılık nedeniyle boşanma yazısında anlatılıyor.
Hangi Mahkemeye, Nasıl Başvurulur?
Evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemlerde yetkili mahkeme, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir. Eşlerin yerleşim yerleri farklı ve ikisi de önlem istemişse yetkili mahkeme ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesidir (m.201/1-2). Görevli mahkeme aile mahkemesidir; Medeni Kanun'un aile hukukuna ilişkin ikinci kitabından doğan dava ve işlere bakar (4787 sayılı Kanun m.4). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (m.2).
Dilekçede evlilik tarihi, çocukların bilgileri, hangi yükümlülüğün yerine getirilmediği veya hangi sebeple ortak hayatın tehlikeye girdiği ve hangi önlemlerin istendiği açıkça yazılmalıdır. Parasal katkı isteniyorsa tarafların gelir ve giderlerine ilişkin belgeler, ayrı yaşama hakkı isteniyorsa tehlikeyi gösteren raporlar, yazışmalar, kolluk kayıtları ve tanık bilgileri eklenir. Mahkeme, uyuşmazlık çözülmezse yargılamaya devam ederek karar verir. Gerekli görürse psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacıdan yararlanabilir (4787 m.5).
Hâkimin Aldığı Önlem Ne Zaman Değişir veya Kalkar?
Hâkimin kararı kalıcı değildir. Koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya önlemin sebebi sona ermişse önlemi kaldırır (m.200). Ödeme gücü azalan eş katkının azaltılmasını, ortak hayatı yeniden kuran eşler ise önlemin kaldırılmasını isteyebilir. Önlemlerin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılmasında yetkili mahkeme önlem kararını veren mahkemedir; her iki eşin de yerleşim yeri değişmişse eşlerden herhangi birinin yeni yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (m.201/3).
Evlilik Birliğinin Korunması Hakkında Sık Sorulan Sorular
Evlilik birliğinin korunması nedir?
Boşanma davası açmadan, evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya önemli bir konuda uyuşmazlık çıkması hâlinde eşlerin aile mahkemesinden yardım istemesidir (TMK m.195-201). Hâkim eşleri uyarır, uzlaştırmaya çalışır ve gerektiğinde parasal katkı, konut, mal yönetimi gibi önlemleri alır.
Boşanmadan ayrı yaşama hakkı var mı?
Evet. Ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düşen eş, bu durum sürdüğü müddetçe ayrı yaşama hakkına sahiptir (TMK m.197/1). Ayrı yaşama haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim parasal katkı, konut ve ev eşyası ile mal yönetimine ilişkin önlemleri alır.
Ayrı yaşayan eş nafaka veya parasal katkı isteyebilir mi?
İsteyebilir. Haklı sebebe dayanan ayrılıkta hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine birinin diğerine yapacağı parasal katkıyı belirler (m.197/2). Diğer eş haklı bir sebep olmadan birlikte yaşamaktan kaçınıyorsa veya ortak hayat başka bir sebeple olanaksız hâle gelmişse de aynı istemlerde bulunulabilir (m.197/3).
Ayrı yaşamak terk sayılır mı?
Terk, kanunda yükümlülükleri yerine getirmemek maksadıyla diğerini terk etmeyi veya haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmemeyi ifade eder ve en az altı ay süren ayrılık ile hâkim veya noter ihtarı gerektirir (m.164). Haklı sebebe dayanan ayrı yaşama bu tanımın dışında kalır; sebebin haklı olup olmadığına dosyadaki delillerle hâkim karar verir.
Ev işleri ve çocuk bakımı parasal katkıda hesaba katılır mı?
Evet. Eşin ev işlerini görmesi, çocuklara bakması ve diğer eşin işinde karşılıksız çalışması, katkı miktarının belirlenmesinde dikkate alınır (m.196/2). Katkı geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir (m.196/3).
Evlilik birliğinin korunması davası hangi mahkemede açılır?
Evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemlerde yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir; yerleşim yerleri farklı ve ikisi de istemde bulunmuşsa ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (m.201). Görevli mahkeme aile mahkemesidir, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 m.2 ve m.4).
Hâkimin aldığı önlem sonradan değiştirilebilir mi?
Koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar; önlemin sebebi sona ermişse kaldırır (m.200). Değiştirme, tamamlama ve kaldırma isteminde yetkili mahkeme önlem kararını veren mahkemedir.
Ayrı yaşamak boşanma sebebi olur mu?
Ayrı yaşama hakkını kullanmak tek başına boşanma sebebi değildir. Boşanma, evlilik birliğinin temelinden sarsılması (m.166) veya kanundaki diğer sebeplerle istenir. Açılan boşanma davası reddedilir ve karar kesinleştikten sonra bir yıl geçtiği hâlde ortak hayat yeniden kurulamamışsa m.166/4 uyarınca boşanmaya karar verilebilir.
Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Sigorta hukuku, trafik kazası, iş kazası tazminatı, bedeni hasar dosyaları ve nitelikli hesaplama alanlarında çalışıyor.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.



