URSA Avukatlık

İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri ve Çalışmaktan Kaçınma Hakkı

İş Kazası11 dk okumaEklenme:
Fabrikada baret, koruyucu gözlük, eldiven ve kontrol listesiyle işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri

İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür (6331 sayılı Kanun m.4). Bu yükümlülük risk değerlendirmesi yapmayı, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini kurmayı, eğitim ve bilgilendirme vermeyi, sağlık gözetimini, acil durum hazırlığını ve iş kazalarının kaydını kapsar; tedbirlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz (m.4/4). Çalışan ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşırsa kurula, kurulun bulunmadığı işyerlerinde işverene başvurarak durumun tespitini isteyebilir; talep yönünde karar verilirse gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir ve ücreti ile diğer hakları saklı kalır (m.13). Tehlike önlenemez nitelikteyse başvuru usulü aranmadan güvenli yere gidilebilir; çalışanın hakları bu nedenle kısıtlanamaz.

İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri Nelerdir?

6331 m.4/1, işverene beş somut görev yükler. İşveren mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbiri alır, organizasyonu yapar, gerekli araç ve gereçleri sağlar (a). Alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar (b). Risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır (c). Çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır (ç). Yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri alır (d).

İşverenin risk değerlendirmesi, eğitim, sağlık gözetimi, acil durum ve kaza kaydı dahil yedi temel yükümlülüğü

Tedbirlerin seçiminde m.5'teki ilkeler gözetilir. Önce risklerden kaçınılır, kaçınılamayanlar analiz edilir ve kaynağında önlenir; tehlikeli olan tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirilir; toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verilir. Yani işçiye baret ya da emniyet kemeri vermek tek başına yeterli sayılmaz, önce tehlikenin kendisi azaltılmaya çalışılır.

Aynı yükümlülük sözleşme hukukunda da vardır. Borçlar Kanunu m.417/2'ye göre işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak ve araç gereçleri noksansız bulundurmak zorundadır. Bu hükümlere aykırı davranış nedeniyle işçinin ölümü veya vücut bütünlüğünün zedelenmesi hâlinde zararın tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir (m.417/3).

Yükümlülük6331 maddesi
Genel yükümlülük, izleme ve denetimm.4
İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kurulmasım.6
Risk değerlendirmesi, kontrol ve ölçümm.10
Acil durum planı, yangın, ilk yardım ve tahliyem.11 ve m.12
İş kazası ve meslek hastalığı kaydı ile bildirimim.14
Sağlık gözetimim.15
Bilgilendirme ve eğitimm.16 ve m.17
Çalışan görüşünün alınması, çalışan temsilcisim.18 ve m.20
Kurul oluşturmam.22

Risk Değerlendirmesi Yapmak Kimin Görevidir ve Neleri Kapsar?

Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak işverenin kanuni görevidir (m.10/1). Değerlendirme yapılırken belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu, kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi, işyerinin tertip ve düzeni ile genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ve kadın çalışanların durumu dikkate alınır. Sonuçta alınacak tedbirleri ve kullanılması gereken koruyucu donanımı yine işveren belirler (m.10/2).

İşveren ayrıca çalışma ortamına ve çalışanların maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar (m.10/4). Risk değerlendirmesi bir kez hazırlanıp rafa kalkan bir belge olmamalıdır; çünkü m.4/1-a, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hâle getirilmesini ve mevcut durumun iyileştirilmesini de işverene yükler.

İş kazası davalarında bu belgenin varlığı ve içeriği sık tartışılır. İşyerinde risk değerlendirmesi hiç yapılmamışsa ya da kazaya yol açan tehlike değerlendirmede yer almıyorsa, bu durum işverenin kusur incelemesinde önem kazanır. Ayrıntı için iş kazası tazminatı sayfasına bakılabilir.

İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi Görevlendirmek Zorunlu mu?

Evet. İşveren, çalışanları arasından iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, on ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde ayrıca diğer sağlık personeli görevlendirir (m.6/1-a). Çalışanları arasında aranan niteliklere sahip personel yoksa hizmetin tamamı veya bir kısmı ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden ya da ÇASMER'lerden alınabilir. İşyeri tehlike sınıfı, yapılan asıl iş dikkate alınarak ve kısa vadeli sigorta kolları prim tarifesi de gözetilerek Bakanlıkça çıkarılacak tebliğle belirlenir (m.9).

Görevlendirme yapmak işvereni sorumluluktan kurtarmaz. Çünkü işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz (m.4/2). İşveren, görevlendirdiği kişilerin ihtiyaç duyduğu araç, gereç, mekân ve zamanı karşılamak ve bu kişilerin yazılı olarak bildirdiği, mevzuata uygun tedbirleri yerine getirmekle yükümlüdür (m.6/1-b ve ç).

Eğitim ve Bilgilendirme Ne Zaman Verilmek Zorundadır?

Eğitim, özellikle işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi ya da yeni teknoloji uygulanması hâlinde verilir; yeni risklere uygun biçimde yenilenir ve gerektiğinde düzenli aralıklarla tekrarlanır (m.17/1). Ayrıca şu hâllerde özel kurallar vardır:

  • İş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce kazanın veya hastalığın sebepleri, korunma yolları ve güvenli çalışma yöntemleri konusunda ilave eğitim verilir.
  • Herhangi bir sebeple altı aydan fazla işten uzak kalanlara tekrar işe başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir (m.17/4).
  • Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde, mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz (m.17/3).
  • Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde, eğitim belgesi olmadan başka işyerlerinden gelen çalışanlar işe başlatılamaz (m.17/5).
  • Geçici iş ilişkisinde çalışanı alan işveren de gerekli eğitimin verilmesini sağlar (m.17/6).

Eğitimin maliyeti çalışana yansıtılamaz; eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır, haftalık çalışma süresini aşan kısım ise fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma olarak değerlendirilir (m.17/7). Bilgilendirme ise ayrı bir görevdir: işveren çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerindeki sağlık ve güvenlik riskleri, koruyucu ve önleyici tedbirler, kendi yasal hak ve sorumlulukları ile ilk yardım, yangınla mücadele ve tahliye işlerinde görevli kişiler konusunda bilgilendirir (m.16/1).

Sağlık Gözetimi, Acil Durum Hazırlığı ve Kaza Bildirimi İşverene Ne Yükler?

Sağlık gözetimi. İşveren, çalışanların işe girişlerinde, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra talep etmeleri hâlinde ve işin devamı süresince belirlenen düzenli aralıklarla sağlık muayenelerinin yapılmasını sağlamak zorundadır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz (m.15/2). Muayenenin maliyeti de çalışana yansıtılamaz (m.15/4).

Acil durum ve tahliye. İşveren olası acil durumları önceden değerlendirir, acil durum planlarını hazırlar, önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım için eğitimli yeterli sayıda kişiyi görevlendirir, eğitim ve tatbikatları yaptırır (m.11). Ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlike hâlinde çalışanların işi bırakıp güvenli yere gidebilmeleri için önceden düzenleme yapar ve talimat verir; zorunluluk olmadıkça özel olarak görevlendirilenler dışındakilerden işe devam etmelerini isteyemez (m.12/1).

Kayıt ve bildirim. Bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydı tutulur, gerekli incelemeler yapılır ve raporlar düzenlenir (m.14/1). İş kazaları kazadan sonraki üç iş günü içinde, işveren tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıkları öğrenildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirilir (m.14/2). Bildirimin geç yapılmasının sonuçları aşağıda, işverenin sorumluluğu bölümünde yer alır. Kaza tutanağının nasıl hazırlandığı için iş kazası tutanağı sayfasına bakılabilir.

İşçi Çalışmaktan Kaçınma Hakkını Nasıl Kullanır?

Çalışmaktan kaçınma hakkı, her güvensiz görünen işi bırakmak anlamına gelmez; kanun bunu "ciddi ve yakın tehlike" ile sınırlar. Usul 6331 m.13/1'de şöyledir: çalışan, kurula, kurulun bulunmadığı işyerlerinde işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini ister. Kurul acilen toplanır, işveren ise derhâl kararını verir ve durumu tutanakla tespit eder. Karar çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.

Ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınma başvurusunun adımları ve işçinin korunan hakları

Kurul veya işveren çalışanın talebi yönünde karar verirse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir (m.13/2). Kurul, elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde oluşturulur (m.22/1). Daha küçük işyerlerinde muhatap işverendir. Çalışan temsilcileri tehlike kaynağının yok edilmesi veya riskin azaltılması için işverene öneride bulunma ve tedbir isteme hakkına sahiptir (m.20/3).

Kanun metni, başvuru yapılıp işverenin talebi reddettiği durumda işçinin tek başına işi bırakmasının sonucunu ayrıca düzenlemez. Bu nedenle başvuruyu yazılı yapmak ve işverenin cevabını saklamak önem taşır; işçi usulü atlayarak işi bırakırsa devamsızlık gerekçesiyle karşılaşabilir. Somut olayda tehlikenin gerçekten ciddi ve yakın olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.

Çalışmaktan Kaçınan İşçinin Ücreti ve Fesih Hakkı Ne Olur?

Çalışanların çalışmaktan kaçındığı dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır (m.13/2). Ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda ise çalışan, birinci fıkradaki usule uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider ve bu hareketinden dolayı hakları kısıtlanamaz (m.13/3). Çalışanların veya çalışan temsilcilerinin, işyerinde alınan önlemlerin yetersiz olduğu durumlarda ya da teftiş sırasında yetkili makama başvurmaları nedeniyle de hakları kısıtlanamaz (m.18/3).

İş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir (m.13/4). 4857 sayılı İş Kanunu m.24/I-a, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması hâlinde süresinden önce veya bildirim süresini beklemeksizin fesih imkânı tanır. Haklı fesihte tazminat sonuçlarının nasıl ortaya çıktığı işçinin haklı nedenle feshi sayfasında ele alınmıştır.

İstisna şudur: Bakanlık müfettişlerinin kararıyla işyerinde iş durdurulmuşsa çalışmaktan kaçınma hükümleri uygulanmaz (m.13/5). Bu durumda ücret güvencesi, işin durdurulmasına ilişkin m.25/6'dan gelir.

İşçinin Kendi Yükümlülükleri İşverenin Sorumluluğunu Kaldırır mı?

Kaldırmaz. Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri işverenin sorumluluklarını etkilemez (m.4/3). Çalışan, aldığı eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda kendisinin ve etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür (m.19/1). Makine ve cihazların güvenlik donanımlarını doğru kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak, kendisine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve ciddi tehlike veya koruma eksikliği gördüğünde işverene ya da çalışan temsilcisine derhâl haber vermek bu yükümlülüklerdendir (m.19/2).

Çalışanın bu görevlere uymaması, iş kazası sonrası tazminat hesabında ayrıca tartışılabilir; ancak işverenin kendi görevlerini yerine getirmediği gerçeğini ortadan kaldırmaz. Bu konu müterafik kusur sayfasında işlenmiştir. Çalışanlara yönelik yasaklardan biri de işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmek ya da işyerinde alkollü içki veya uyuşturucu madde kullanmaktır (m.28/1).

Alt İşveren veya Başka İşverenin Çalışanları Aynı Alanda Çalışıyorsa Sorumluluk Nasıl Dağılır?

Aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa işverenler iş hijyeni ve iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin uygulanmasında iş birliği yapar, mesleki riskleri koordinasyon içinde önler ve birbirlerini ile çalışan temsilcilerini bu riskler konusunda bilgilendirir (m.23/1). Altı aydan fazla süren asıl işveren-alt işveren ilişkisinde kurul oluşturulmuşsa faaliyetlerin yürütülmesi ve kararların uygulanması konusundaki iş birliği ve koordinasyon asıl işverence sağlanır (m.22/2). Alt işveren çalışanlarının hakları için taşeron işçi hakları sayfasına, şantiyelerde yaşanan kazalar için inşaat iş kazası sayfasına bakılabilir.

Yükümlülüğü Yerine Getirmeyen İşveren Hangi Sonuçlarla Karşılaşır?

Yükümlülük ihlalinin dört ayrı sonucu bulunur; bunlar birbirinden bağımsız yürüyebilir.

  • İdari yaptırım. 6331 m.26, m.4/1-a ve b, m.6, m.10 gibi yükümlülüklerin yerine getirilmemesi için idari para cezaları öngörür. Miktarlar bu yazıda verilmemiştir; güncel tutar için kanunun yürürlükteki metnine bakılmalıdır.
  • İşin durdurulması. İşyerinde hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edilirse bu tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur (m.25/1). Üç iş müfettişinden oluşan heyet tespit tarihinden itibaren iki gün içinde karar verir; işveren, kararın yerine getirildiği tarihten itibaren altı iş günü içinde yetkili iş mahkemesinde itiraz edebilir, ancak itiraz kararın uygulanmasını etkilemez (m.25/4). İş durdurulduğunda işveren, işsiz kalan çalışanlara ücretlerini ödemek veya ücretlerinde düşüklük olmamak üzere başka iş vermekle yükümlüdür (m.25/6).
  • Tazminat ve SGK rücuu. İş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK'nın yaptığı ve yapacağı ödemelerin ilk peşin sermaye değeri, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarla sınırlı olmak üzere işverene ödettirilir; işverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır (5510 m.21/1). Konunun ayrıntıları SGK rücu davası sayfasındadır. İş kazasının üç iş günü içinde bildirilmemesi hâlinde bildirim tarihine kadar geçen süre için ödenen geçici iş göremezlik ödeneği de işverenden tahsil edilir (5510 m.21/2).
  • Ceza sorumluluğu. İş kazasında yaralanma veya ölüm gerçekleşmişse taksirle yaralama ve taksirle öldürme suçları gündeme gelir. Bu sorumluluğun kapsamı, zamanaşımı ve yargılama süreci iş kazası ceza davası sayfasında ayrıca anlatılmaktadır.

Yükümlülüğün İhlalini Göstermek İçin Hangi Belgeler İşe Yarar?

İşveren yükümlülüklerini yerine getirdiğini belgeyle gösterebilmelidir. Uygulamada şu kayıtlar tartışma konusu olur:

  • Risk değerlendirmesi raporu ve kazaya yol açan tehlikenin bu raporda yer alıp almadığı.
  • İşe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri ile sağlık raporları.
  • İş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin verildiğini gösteren katılım kayıtları ve eğitim tarihleri.
  • Koruyucu donanımın verildiğini ve kullanımının denetlendiğini gösteren kayıtlar.
  • İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme belgeleri ile onların yazılı bildirimleri.
  • İşverenin tuttuğu kaza raporları ve SGK'ya yapılan bildirim.

İşçi veya hak sahibi bu belgeleri doğrudan elinde bulunduramayabilir. Dava aşamasında bu kayıtlar işverenden istenir ve konu genellikle bilirkişi incelemesine taşınır. Bilirkişi raporuna itiraz için iş kazası bilirkişi raporuna itiraz sayfası bir başlangıç noktasıdır.

İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri Hakkında Sık Sorulan Sorular

İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü hangi kanunlarda düzenlenir?

Temel düzenleme 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur; genel yükümlülük m.4'te yer alır. Borçlar Kanunu m.417/2 de işverenin iş sağlığı ve güvenliği için gerekli her türlü önlemi almasını, araç ve gereçleri noksansız bulundurmasını ayrıca öngörür.

Çalışmaktan kaçınma hakkı hangi maddede düzenlenir ve nasıl kullanılır?

Hak 6331 m.13'te düzenlenir. Ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan kurula, kurul yoksa işverene başvurur; kurul acilen toplanır, işveren ise derhâl karar verir. Talep yönünde karar çıkarsa çalışan gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir.

Çalışmaktan kaçındığım günler için ücret kesilir mi?

Kurul veya işveren çalışanın talebi yönünde karar verdiyse, kaçınılan dönemdeki ücret ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer haklar saklıdır (m.13/2). Tehlike önlenemezse çalışan başvuru usulünü beklemeden güvenli yere gidebilir ve bu hareketi nedeniyle hakları kısıtlanamaz (m.13/3).

İş güvenliği eğitiminin masrafını işçiye yükletmek mümkün mü?

Hayır. 6331 m.17/7'ye göre eğitimin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz ve eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim süresi haftalık çalışma süresini aşarsa aşan kısım fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma olarak değerlendirilir. Sağlık gözetiminin maliyeti de çalışana yansıtılamaz (m.15/4).

İş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi görevlendirmek işvereni sorumluluktan kurtarır mı?

Kurtarmaz. Kanun m.4/2'ye göre işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Çalışanların kendi yükümlülükleri de işverenin sorumluluğunu etkilemez (m.4/3).

Risk değerlendirmesi yapılmamış işyerinde ne olur?

Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak işverenin kanuni yükümlülüğüdür (m.10/1) ve yapılmaması idari yaptırıma bağlanmıştır (m.26). Çok tehlikeli sınıftaki maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamışsa iş durdurulur (m.25/1).

Yazar hakkında

Kurucu avukat · Bursa Barosu, sicil 5648

Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Sigorta hukuku, trafik kazası, iş kazası tazminatı, bedeni hasar dosyaları ve nitelikli hesaplama alanlarında çalışıyor.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.

İlgili makaleler