URSA Avukatlık

Anne veya Baba Ölürse Çocuğun Velayeti Kime Geçer?

Aile Hukuku9 dk okumaEklenme:
Ev maketi, ciltli kitaplar ve terazi; anne veya baba ölürse çocuğun kime kalacağı konusu

Ebeveynlerden biri ölürse velayetin ne olacağı, ölenin evli mi, boşanmış mı, evli olmayan bir ebeveyn mi olduğuna bağlıdır. Evlilik sürerken biri ölürse velayet sağ kalan eşe aittir (TMK m.336/3) ve ayrıca bir karar gerekmez. Boşanmada velayet çocuğun bırakıldığı tarafa aittir; velayet sahibi ölürse kanun sağ kalana kendiliğinden geçiş öngörmez, hâkim çocuğun menfaatine göre karar verir (TMK m.183). Evli olmayan anne ölmüşse hâkim vasi atar ya da velayeti babaya verir (TMK m.337/2). İki ebeveyn de ölmüşse çocuğa vasi atanır (TMK m.404). Hangi mahkemeye gidileceği, vasinin kim olacağı ve büyükanne ile büyükbabanın durumu aşağıda anlatılmıştır.

Evli ebeveynlerden biri ölürse velayet kimde kalır?

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır (TMK m.335/1). Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; velayet ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana aittir (TMK m.336/1 ve 3). Bu geçiş kanundan doğar. Sağ kalan eşin mahkemeye başvurması, velayetin kendisine verilmesi için dava açması veya vasi atanması gerekmez. Üçüncü kişilere karşı çocuğun yasal temsilcisi olarak sağ kalan ebeveyn devam eder (TMK m.342).

Eşler fiilen ayrı yaşıyor ve hâkim ayrılık hâlinde velayeti birine vermişse (TMK m.336/2) de ölen velayet sahibi değilse velayet olduğu yerde kalır. Ölen velayet sahibiyse kanun metni açık bir cevap vermez; m.336/3'ün sağ kalana işaret eden ifadesi ile m.183 birlikte değerlendirilir ve boşanmış ebeveynler için anlatılan yol izlenir.

Boşanmış ebeveynlerde velayet sahibi ölürse çocuk kime kalır?

Boşanmada velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m.336/3). Velayet sahibi ölünce bu taraf ortadan kalkar. Kanun, bu durumda velayetin kendiliğinden diğer ebeveyne geçeceğini yazmaz. Bunun yerine ana veya babanın ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kıldığı hâllerde hâkimin, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alacağını söyler (TMK m.183).

Bu yüzden sağ kalan ebeveynin yolu, aile mahkemesinde velayetin kendisine verilmesini istemektir. Dava süreci, sosyal inceleme ve çocuğun dinlenmesi velayet değişikliği davası yazısında anlatılmıştır; burada ölüme özgü noktalar önemlidir. Hâkimin ölçütü çocuğun menfaatidir. Somut dosyada sağ kalan ebeveynin boşanmadan sonra çocukla kurduğu bağ, kişisel ilişkiyi ne kadar düzenli sürdürdüğü, çocuğun yaşı, okulu, yaşadığı çevre ve kardeşlerle birlikte kalıp kalmayacağı gibi hususlar önem taşır. Ebeveynin deneyimsizliği, hastalığı veya çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi gibi velayetin kaldırılmasını gerektirebilecek bir durum varsa (TMK m.348) velayet ona verilmeyebilir.

Karar çıkana kadar çocuğun bakımı da boşta kalmaz. Hâkim çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşerse korunması için uygun önlemleri alır (TMK m.346); çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikede bulunursa veya çocuk manen terk edilmiş hâlde kalırsa onu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya kuruma yerleştirebilir (TMK m.347). Bunlar ağır önlemlerdir. Çocuğun karar çıkana kadar kimin yanında kalacağı fiilî duruma ve hâkimin alacağı önlemlere bağlıdır.

Anne ve baba evli değilse velayet kime geçer?

Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir (TMK m.337/1). Baba ölürse bu durum değişmez; çocuk anasının velayetinde kalır. Anne ölmüşse, küçükse veya kısıtlıysa ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre ya vasi atar ya da velayeti babaya verir (TMK m.337/2). Yani baba, soybağı kurulmuş olsa bile velayeti kendiliğinden kazanmaz; hâkimin kararı gerekir.

Soybağı hiç kurulmamışsa ilk adım babanın hukuken çocuğun babası olarak kaydedilmesidir; bu konu babalık davası yazısındadır. Baba velayeti alamıyorsa çocuk vesayet altına alınır.

Velayet sağ kalan ebeveyne verilmezse veya iki ebeveyn de ölürse ne olur?

Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır (TMK m.404/1). İki ebeveynin de ölmesi veya velayetin ikisinden de kaldırılması hâlinde çocuğa vasi atanır (TMK m.348/3 ve m.404). Velayetin kaldırılması şartları velayetin kaldırılması davası yazısındadır. Görevlerini yaparken böyle bir durumu öğrenen nüfus memurları, idari makamlar, noterler ve mahkemeler bunu hemen vesayet makamına bildirmek zorundadır (TMK m.404/2). Yani yakınlar başvurmasa da süreç başlayabilir.

DurumVelayet kimdeDayanak
Evli ebeveynden biri ölürSağ kalan ebeveyne geçerTMK m.336/3
Boşanmış, velayet sahibi ölürHâkim çocuğun menfaatine göre karar verirTMK m.183
Boşanmış, velayeti olmayan ebeveyn ölürVelayet sahibinde kalırTMK m.336/3
Evli olmayan, anne ölürHâkim vasi atar veya velayeti babaya verirTMK m.337/2
Evli olmayan, baba ölürAnada kalırTMK m.337/1
İki ebeveyn de ölürVasi atanırTMK m.404/1

Vasi kim olur, nasıl atanır?

Vesayet işlerinde vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir (TMK m.397). Yetki, küçüğün yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir (TMK m.411). Vesayet makamı bu görevi yapabilecek yetenekte bir ergini vasi olarak atar (TMK m.413). Haklı sebepler engel olmadıkça önce küçüğün yakın hısımlarından biri atanır; atamada yerleşim yerlerinin yakınlığı ve kişisel ilişkiler dikkate alınır (TMK m.414). Ana veya babanın gösterdiği kişi de haklı sebepler engel olmadıkça atanır (TMK m.415).

Kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar, menfaati çocuğun menfaatiyle önemli ölçüde çatışanlar veya çocukla aralarında düşmanlık bulunanlar vasi olamaz (TMK m.418). Altmış yaşını dolduranlar ve dörtten çok çocuğun velisi olanlar gibi kişiler vasiliği kabul etmeyebilir (TMK m.417). Atanan kişi, kendisine tebliğden başlayarak on gün içinde vasilikten kaçınabilir; ilgililer de atamanın kanuna aykırı olduğunu, öğrendikleri günden başlayarak on gün içinde ileri sürebilir (TMK m.422). Vasinin yetkileri, izin gerektiren işlemler ve görevden alınma vasi atanması yazısında ayrıntılı anlatılmıştır; vasi küçüğün bakımı ve eğitimi konusunda ana ve babanın yetkilerine sahiptir (TMK m.445).

Vasi atanana kadar vesayet makamı, vesayet işleri zorunlu kıldığı takdirde re'sen gerekli önlemleri alır (TMK m.420). Vasi kural olarak iki yıl için atanır ve süre ikişer yıl uzatılabilir; çocuk ergin olunca vesayet kendiliğinden sona erer (TMK m.456 ve m.470).

Büyükanne, büyükbaba ve diğer yakınlar çocuğu alabilir mi?

Velayet yalnızca ana ve babaya aittir; büyükanne veya büyükbabanın velayet talebi yoktur. Yakınlar için iki ayrı yol vardır. Birincisi vasiliktir: yakın hısımlar vasi atamasında önceliklidir (TMK m.414) ve çocuk ebeveynsiz kaldıysa büyükanne veya büyükbaba vasi olarak atanmayı isteyebilir. İkincisi kişisel ilişkidir. Olağanüstü hâller varsa ve çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı hısımlara da tanınabilir (TMK m.325). Ayrıntı çocukla kişisel ilişki yazısındadır. Velayet sağ kalan ebeveynde kalmışsa çocuğun fiilen kimde yaşayacağına da o karar verir; ancak çocuğun korunması tehlikeye girerse hâkim müdahale eder (TMK m.346).

Çocuğun miras ve diğer hakları ne olur?

Ölen ebeveynin mirasçıları arasında çocuk da bulunur; payların hesabı yasal mirasçılar ve miras payları kuralına göre yapılır. Çocuğun malvarlığını velayet sürdüğü sürece ana ve baba yönetir ve kural olarak hesap ve güvence vermez (TMK m.352). Sağ kalan ebeveyn ile çocuk arasında çocuğu borç altına sokan bir işlem yapılacaksa, örneğin miras paylaşımında çıkar çatışması doğuyorsa, işlem kayyımın katılmasına ve hâkimin onayına bağlıdır (TMK m.345). Evlilik sona erince velayet kendisinde kalan eş, hâkime çocuğun malvarlığının dökümünü gösteren bir defter vermek ve önemli değişiklikleri bildirmek zorundadır (TMK m.353). Çocuğun malları başka şekilde korunamıyorsa hâkim yönetimin bir kayyıma devredilmesine karar verebilir (TMK m.361).

Vasi atanmışsa tablo daha sıkıdır. Taşınmaz satışı, dava açma, sulh olma ve mirasın paylaştırılması gibi işlemler için vesayet makamının izni gerekir (TMK m.462); mirasın kabulü veya reddi için ayrıca denetim makamının izni aranır (TMK m.463). Çocuğa bağlanabilecek ölüm aylığı ayrı bir sosyal güvenlik konusudur ve ölüm aylığı yazısında anlatılmıştır.

Başvuruda hangi belgeler ve deliller önem taşır?

Velayetin sağ kalan ebeveyne verilmesi istenirse dilekçeye çocuğun ve ölen ebeveynin nüfus kayıtları, ölüm kaydı, boşanma ilamındaki velayet ve kişisel ilişki düzenlemesi eklenir. Çocuğun ölümden önceki ve sonraki bakım düzenini gösteren okul, sağlık ve barınma belgeleri, ebeveynin çocukla ilişkisini gösteren yazışma ve tanık beyanları dosyaya sunulabilir. Vasi atanması için çocuğun yerleşim yeri, yakın hısımlar ve önerilen vasinin durumu mahkemeye bildirilir. Hâkim gerekli gördüğünde sosyal inceleme raporu isteyebilir; bu rapor çocuğun yaşadığı ortamı ve bağlarını ortaya koyar.

Dava hangi mahkemede açılır?

İki ayrı iş vardır. Velayetin sağ kalan ebeveyne verilmesi, ölüm sonrası değişiklik ve velayetin kaldırılması gibi aile hukukundan doğan davalar aile mahkemesinde görülür. Aile Mahkemeleri Kanunu m.4/1, Medeni Kanunun ikinci kitabındaki aile hukuku davalarını aile mahkemesine verir; vesayeti düzenleyen Üçüncü Kısım bu kapsamın dışındadır. Vasi atanması ve vesayet işleri ise sulh hukuk mahkemesinin görevidir (TMK m.397). Hangi mahkemenin yetkili olduğu aile mahkemesi görevli ve yetkili mahkeme yazısında anlatılmıştır.

Sağ kalan ebeveynin aile mahkemesine, vasi atanmasının sulh hukuk mahkemesine başvurusu ve gerekli belgeler

Sağ kalan ebeveyn sonradan velayeti kaybedebilir mi?

Velayet sağ kalana geçtikten veya ona verildikten sonra da çocuğun menfaati korunur. Sağ kalan ebeveynin yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirirse velayet sahibi değiştirilebilir, duruma göre velayet kaldırılarak çocuğa vasi de atanabilir (TMK m.349). Velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkim velayeti geri verir (TMK m.351/2). Ortak velayet kararı verilmiş çiftlerde ebeveynlerden birinin ölümü hâlinde sağ kalan ebeveynin durumu da m.336/3'ün sağ kalana işaret eden ifadesiyle birlikte değerlendirilir; ortak velayetin esasları ortak velayet yazısındadır. Genel velayet kuralları için velayet kime verilir sayfasına bakılabilir.

Velayet Sahibi Ölürse Ne Olur Hakkında Sık Sorulan Sorular

Anne ölürse çocuğun velayeti babaya geçer mi?

Anne ve baba evliyken ölüm olmuşsa velayet sağ kalan babaya aittir (TMK m.336/3). Boşanmışlarsa ve velayet anneye verilmişse kanunda kendiliğinden geçiş hükmü yoktur; baba velayetin kendisine verilmesini ister, hâkim çocuğun menfaatine göre karar verir (TMK m.183). Evli olmayan ebeveynlerde ana ölmüşse hâkim ya vasi atar ya da velayeti babaya verir (TMK m.337/2).

Baba ölürse velayet kime geçer?

Ana ve baba evli olsun ya da olmasın, çocuk bu hâlde anasıyla birlikte velayet altında kalır. Evli ebeveynde velayet sağ kalan anaya aittir (TMK m.336/3); evli olmayan ebeveynde zaten velayet anaya aittir (TMK m.337/1). Boşanmada velayet babaya verilmişse ve baba ölmüşse durum, boşanmış ebeveynlerde velayet sahibinin ölümü kuralına göre değerlendirilir.

Anne baba ikisi de ölürse çocuk kime kalır?

Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır (TMK m.404/1). Sulh hukuk mahkemesi çocuğa bir vasi atar; atamada ana veya babanın gösterdiği kişi ile eş ve yakın hısımlar, haklı sebep engel olmadıkça öncelikli tutulur (TMK m.414-415).

Sağ kalan ebeveyn velayetten yoksun bırakılabilir mi?

Yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz (TMK m.335/1). Sağ kalan ebeveyn velayet görevini gereği gibi yerine getiremiyorsa veya çocuğa yeterli ilgiyi göstermiyorsa hâkim velayetin kaldırılmasına karar verebilir (TMK m.348). Bu, ölüm sebebiyle değil, ebeveynin durumuna göre ayrıca değerlendirilir.

Büyükanne veya büyükbaba velayet alabilir mi?

Velayet ebeveyne aittir; büyükanne ve büyükbaba velayet sahibi olamaz, ancak vasi olarak atanabilir. Vasi atamasında yakın hısımlar öncelikli sayılır (TMK m.414). Velayet ebeveyndeyse büyükanne ve büyükbaba, olağanüstü hâllerde çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde kişisel ilişki kurulmasını isteyebilir (TMK m.325).

Vasi atanması için hangi mahkemeye başvurulur?

Vesayet işlerinde vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir (TMK m.397). Yetki, çocuğun yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir (TMK m.411). Velayetin kimde olacağına ilişkin dava ise aile mahkemesinde görülür.

Vasilik ne kadar sürer?

Vasi kural olarak iki yıl için atanır; vesayet makamı bu süreyi her defasında ikişer yıl uzatabilir (TMK m.456). Küçük üzerindeki vesayet, çocuğun ergin olmasıyla kendiliğinden sona erer (TMK m.470).

Yazar hakkında

Kurucu avukat · Bursa Barosu, sicil 5648

Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Sigorta hukuku, trafik kazası, iş kazası tazminatı, bedeni hasar dosyaları ve nitelikli hesaplama alanlarında çalışıyor.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.

İlgili makaleler