URSA Avukatlık

Toplu İş Sözleşmesi Nedir, Süresi, Arabuluculuk ve Grev Aşamaları

İş Hukuku12 dk okumaEklenme:
Fabrikada toplu iş sözleşmesi klasörü, baret ve takvimle yetki, görüşme, arabuluculuk ve grev konusu

Toplu iş sözleşmesi, işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında, iş sözleşmelerinin yapılması, içeriği ve sona ermesini düzenlemek için yapılan yazılı sözleşmedir. En az bir, en çok üç yıl için yapılır. Süreç yetki belgesiyle başlar, çağrıdan sonra altmış günlük toplu görüşme yapılır, anlaşma çıkmazsa görevli makam arabulucu atar. Arabuluculuk sonuçsuz kalırsa grev kararı tutanağın tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınır ve altı iş günü önceden bildirilen tarihte uygulanır. Su, elektrik, hastane gibi işlerde grev ve lokavt yasaktır (6356 sayılı Kanun).

Toplu İş Sözleşmesi Nedir, Kimleri Kapsar?

Kanun toplu iş sözleşmesini, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenleyen sözleşme olarak tanımlar (m.2/h). Sözleşme ayrıca tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, sözleşmenin uygulanmasını ve denetimini, uyuşmazlıkların çözüm yollarını da içerebilir. Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenleme yapamaz (m.33). Bu yazı iş sözleşmesiyle çalışan işçileri ilgilendiren 6356 sayılı Kanunu anlatır; kamu görevlilerinin sendikal hakları ayrı bir kanunda düzenlenir.

Sözleşme üç düzeyde yapılabilir. İşyeri sözleşmesi tek işyerini, işletme sözleşmesi aynı işverene ait aynı işkolundaki birden çok işyerini kapsar; aynı işverenin aynı işkolunda birden çok işyeri varsa sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılabilir (m.34/2). Grup sözleşmesi ise tarafların anlaşmasıyla bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, birden çok üye işverenin işyerlerini kapsayacak biçimde yapılır.

Sözleşmeden kural olarak taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. İmza tarihinden sonra üye olanlar, üyeliğin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. Üye olmayanlar taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir; aidat miktarı üyelik aidatından fazla olamaz (m.39). İşveren vekilleri ve toplu görüşmelere işvereni temsilen katılanlar sözleşmeden yararlanamaz. İşçiler açısından genel çerçeve için işçi hakları sayfasına bakılabilir.

Toplu İş Sözleşmesi Ne Kadar Sürer, Bitince Ne Olur?

Toplu iş sözleşmesi yazılı yapılır ve en az bir, en çok üç yıl sürer. Faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde yapılan sözleşmeler bir yıldan kısa olabilir; iş bitmezse bu sözleşmeler bir yılın sonuna kadar uygulanır. İmzalandıktan sonra süre uzatılamaz, kısaltılamaz ve sözleşme süresinden önce sona erdirilemez (m.35).

Yeni sözleşme için yetki başvurusu, mevcut sözleşmenin bitiminden önceki yüz yirmi gün içinde yapılabilir. Ancak yeni sözleşme, öncekinin süresi dolmadan yürürlüğe giremez. Sözleşme bittiğinde işçi korumasız kalmaz. Sona eren sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak sürer (m.36/2).

Sözleşme ile iş sözleşmesi çelişirse işçi lehine olan hüküm geçer. İş sözleşmesinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır; toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmesine aykırı bir hüküm varsa iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir (m.36/1). İşverenin veya işyerinin işkolunun değişmesi sözleşmeyi sona erdirmez (m.37); işyeri devrinde de sözleşmenin hak ve borçları belirli koşullarla sürer (m.38), ayrıntısı için işyeri devri yazısına bakılabilir.

Hangi Sendika Toplu İş Sözleşmesi Yapmaya Yetkilidir?

Yetki iki şarta bağlıdır. Sendikanın kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye kaydetmiş olması gerekir. Ayrıca sözleşmenin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlası, işletmede ise yüzde kırkı sendikanın üyesi olmalıdır (m.41). İşletmede birden çok sendika yüzde kırk eşiğini aşarsa başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika yetkilidir.

Yetki başvurusu Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına yapılır. Bakanlık sendikanın yetkili olduğunu tespit ederse başvuruyu ilgili taraflara altı iş günü içinde bildirir (m.42). Tespit yazısını alan sendikalar veya işveren, yetki şartlarına ilişkin itirazlarını tebliğden itibaren altı iş günü içinde mahkemeye yapabilir; itiraz somut delile dayanmalıdır ve karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur (m.43). İtiraz edilmezse veya reddedilirse sendikaya altı iş günü içinde yetki belgesi verilir (m.44).

Yetki belgesi olmadan yapılan sözleşmede taraflardan birinin yetki şartlarına sahip olmadığı iddiası, Bakanlığın durumu tespit etmesinden itibaren kırk beş gün içinde dava yoluyla ileri sürülebilir (m.45).

Toplu Görüşme Nasıl Başlar ve Kaç Gün Sürer?

Taraflardan biri, yetki belgesinin alındığı tarihten itibaren on beş gün içinde karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır. Bu süre içinde çağrı yapılmazsa yetki belgesinin hükmü kalmaz. Çağrıyı yapan taraf, toplu görüşmede ileri süreceği tekliflerin bütününü çağrı süresi içinde karşı tarafa vermek zorundadır (m.46).

Yetki belgesinden çağrı, toplu görüşme, uyuşmazlık bildirimi ve arabuluculuğa uzanan toplu sözleşme aşamaları

Çağrının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde taraflar ilk toplantının yer, gün ve saatini belirler; anlaşamazlarsa görevli makam belirler. İşçi sendikası çağrı tarihinden itibaren otuz gün içinde ilk toplantıya gelmez veya görüşmeye başlamazsa yetkisi düşer. Toplu görüşmenin süresi ilk toplantı tarihinden itibaren altmış gündür (m.47). Anlaşma olursa sözleşme dört nüsha düzenlenip imzalanır, iki nüshası altı iş günü içinde çağrıyı yapan tarafça görevli makama verilir (m.48). Görevli makam, işyerinin bağlı bulunduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüdür (m.2/c).

Anlaşma Olmazsa Arabuluculuk Nasıl İşler?

Taraflar ilk toplantıya gelmezse, toplantıya devam etmezse, tutanakla anlaşamadıklarını tespit ederse veya görüşme süresi anlaşma olmadan biterse taraflardan biri uyuşmazlığı altı iş günü içinde görevli makama bildirir. Bu bildirim yapılmazsa işçi sendikasının yetkisi düşer (m.49).

Görevli makam altı iş günü içinde resmî listeden bir arabulucu görevlendirir; taraflar listedeki bir isim üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir. Arabulucunun görevi bildirimden itibaren on beş gün sürer ve tarafların anlaşmasıyla en çok altı iş günü uzatılabilir. Anlaşma sağlanırsa sözleşme yukarıdaki usulle imzalanır. Sağlanamazsa arabulucu üç iş günü içinde uyuşmazlığı belirleyen tutanağı düzenler, görevli makam bu tutanağı en geç üç iş günü içinde taraflara tebliğ eder (m.50). Bu aşama, bireysel işçi alacaklarında dava şartı olan arabuluculuktan ayrıdır; o konu işe iade ve arabuluculuk yazısında anlatılmıştır.

Taraflar anlaşarak uyuşmazlığın her safhasında özel hakeme gidebilir. Çıkar uyuşmazlığında özel hakeme başvuruya ilişkin yazılı anlaşma yapılırsa bundan sonra arabuluculuk, grev, lokavt ve kanuni hakemlik hükümleri uygulanmaz; özel hakem kararı toplu iş sözleşmesi hükmündedir (m.52).

Grev Kararı Nasıl Alınır, Grev Oylaması Nedir?

Kanun grevi, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla işi bırakması olarak tanımlar. Kanuni grev, toplu iş sözleşmesi yapılırken çıkan uyuşmazlıkta, işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek amacıyla Kanuna uygun yapılan grevdir (m.58). Lokavt ise işyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olacak biçimde işçilerin topluca işten uzaklaştırılmasıdır; kanuni lokavt, işçi sendikasının grev kararı almasından sonra Kanuna uygun yapılan lokavttır (m.59).

Arabulucu tutanağından grev kararına geçen süreler ile grev ve lokavtın yasak olduğu işler

Grev kararı, uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınır ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulanır. İşveren de grev kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir. Karar işyerinde ilan edilir; uygulama tarihi kararı alan tarafça karşı tarafa tebliğ edilmek üzere notere, bir örneği de görevli makama verilir. Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı veya lokavt düşer (m.60).

Grev kararının ilanı tarihinde işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte biri, ilandan itibaren altı iş günü içinde görevli makama yazılı başvurursa altı iş günü içinde grev oylaması yapılır. Oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde oy verirse grev kararı uygulanamaz (m.61). Kanuni grev kararı alınmış bir uyuşmazlıkta Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı bizzat arabuluculuk yapabilir veya bir kişiyi arabulucu görevlendirebilir (m.60/7).

Hangi İşlerde Grev ve Lokavt Yasaktır?

Kanunun 62. maddesine göre aşağıdaki işlerde grev ve lokavt yapılamaz:

  • Can ve mal kurtarma işleri, cenaze işleri ve mezarlıklar.
  • Şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile nafta veya doğal gazdan başlayan petrokimya işleri.
  • Millî Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerleri.
  • Kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye hizmetleri ve hastaneler.
  • Başladığı yolculuğu yurt içindeki varış yerinde bitirmemiş deniz, hava, demir ve kara ulaştırma araçları.

Madde metninde yer alan bankacılık hizmetleri ve şehir içi toplu taşıma ibareleri Anayasa Mahkemesinin 2014 tarihli kararıyla iptal edildiği için bugünkü yasak listesinde bulunmaz. Cumhurbaşkanı ayrıca genel hayatı önemli ölçüde etkileyen doğa olaylarının gerçekleştiği yerlerde, olay devam ettiği sürece gerekli gördüğü işyerlerinde grev ve lokavtı yasaklayabilir (m.62/2).

Erteleme. Karar verilmiş veya başlanmış kanuni bir grev ya da lokavt genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikteyse Cumhurbaşkanı bunu altmış gün süreyle erteleyebilir. Erteleme sonunda anlaşma olmazsa altı iş günü içinde taraflardan birinin başvurusuyla uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer; başvuru yapılmazsa işçi sendikasının yetkisi düşer (m.63).

Yüksek Hakem Kurulu. Grev ve lokavtın yasak olduğu uyuşmazlıklarda, arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde taraflardan biri Kurula başvurabilir. Aksi hâlde işçi sendikasının yetkisi düşer. Kurulun kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir (m.51).

Grev Sırasında İş Sözleşmesi, Ücret ve Kıdem Ne Olur?

Greve katılmak veya katılmamak işçinin tercihidir. Greve katılan işçiler işyerinden ayrılmak zorundadır; greve katılmayanların çalışması hiçbir şekilde engellenemez, ancak işveren onları çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir. Greve katılanların işyerine giriş çıkışı engellemesi yasaktır (m.64). Faaliyetin devamlılığını, işyeri güvenliğini veya makine, hammadde ve canlıların korunmasını sağlayacak sayıdaki işçi ise grev sırasında çalışmak zorundadır; bu işçilerin niteliği ve sayısı işverence ilan edilir ve sendika mahkemeye itiraz edebilir (m.65).

Kanuni grev ve lokavt süresince iş sözleşmeleri askıda kalır. İşveren grevden önce işleyen ücretleri ve eklerini olağan ödeme gününde öder. Askı dönemi için ücret ve sosyal yardım ödenemez ve bu süre kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz (m.67); hesabın genel kuralları için kıdem tazminatı hesaplama sayfasına bakılabilir. İşçiler grev ve lokavt süresince 5510 sayılı Kanunun ilgili hükümlerine göre sigorta yardımlarından yararlanmayı sürdürür (m.66/3).

İşveren grev süresince askıdaki işçilerin yerine sürekli veya geçici işçi alamaz, başkalarını çalıştıramaz. Greve katılmayan işçilere grevcilerin işleri yaptırılamaz. İş sözleşmesi askıda kalan işçi, başka bir işverenin yanında çalışırsa iş sözleşmesi haklı nedenle feshedilebilir; kısmi süreli çalışanlar için kanuni haftalık süreyi aşmayan çalışma istisnası vardır (m.68). Greve katılma veya katılmaya teşvik nedeniyle fesih yasaktır (m.66/2); sendikal nedenle yapılan fesihte tazminat için sendikal tazminat yazısına bakılabilir.

Kanun Dışı Grev ve Lokavtın Sonuçları Nelerdir?

Kanuni grev için aranan şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır; lokavt için de aynı kural geçerlidir (m.58/3, 59/3). Kanun dışı grevde işveren, grev kararına katılan, grevi teşvik eden, greve katılan veya devama teşvik eden işçilerin iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir. Grev nedeniyle uğranılan zararı greve karar veren işçi kuruluşu, grev herhangi bir kuruluşça kararlaştırılmamışsa katılan işçiler karşılar (m.70). Haklı nedenle fesihte işçinin haklarının genel çerçevesi tazminatsız işten çıkarma yazısında yer alır.

Kanun dışı lokavtta ise işçiler iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir; işveren lokavt süresine ilişkin iş sözleşmesinden doğan bütün hakları, çalışılmamış olsa da ödemek ve işçilerin zararlarını tazmin etmekle yükümlüdür (m.70/3).

Taraflardan her biri, karar verilen veya uygulanmakta olan grev ya da lokavtın kanun dışı olup olmadığının tespitini mahkemeden her zaman isteyebilir. Mahkeme bir ay içinde karar verir; istinaf yoluna başvurulursa bölge adliye mahkemesi de bir ay içinde kesin olarak karar verir. Karar tarafları bağlar ve ceza davaları için kesin delil sayılır. Hâkim tedbir olarak grevin veya lokavtın durdurulmasına karar verebilir (m.71). Grev hakkının iyi niyet kurallarına aykırı biçimde toplum zararına veya millî servete zarar verecek şekilde kullanıldığı tespit edilirse grev de durdurulur (m.72).

Grev gözcüleri yalnızca güç kullanmadan ve tehdit etmeden üyelerin grev kararına uyup uymadığını denetler; işyerinin giriş ve çıkış yerlerine en çok dörder gözcü konabilir ve gözcüler giriş çıkışa engel olamaz (m.73). Kanuna aykırı grev veya lokavt kararının uygulanması ile usule aykırı uygulama için Kanun idari para cezaları öngörür (m.78); cezalar Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğünce verilir, güncel tutar için Kanun metnine bakılmalıdır.

Uyuşmazlık Çıkarsa Hangi Mahkemeye ve Hangi Sürede Başvurulur?

Kanunun uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar iş davalarına bakmakla görevli mahkemelerde görülür. Yedinci ila on birinci bölümlerin, yani toplu iş sözleşmesinin yapılması, uyuşmazlıkların çözümü ve grev ile lokavt hükümlerinin uygulanmasından doğan uyuşmazlıklarda ise görevli makamın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (m.79). Genel mahkeme usulü için iş mahkemesi yazısına bakılabilir.

Uygulanmakta olan toplu iş sözleşmesinin yorumundan doğan uyuşmazlıkta sözleşmenin tarafları dava açabilir; mahkeme en geç iki ay içinde karar verir. Toplu iş sözleşmesine dayanan eda davalarında, temerrüt tarihinden itibaren işletme kredilerine uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır (m.53). Bireysel işçi alacağı ve tazminat talebi ise kanuna veya toplu iş sözleşmesine dayanıyorsa dava açmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (7036 sayılı Kanun m.3). Taşeron ilişkisinde alt işverenin taraf olduğu sözleşmeden doğan haklar için taşeron işçi hakları yazısına bakılabilir.

Toplu işçi çıkarma ile toplu iş sözleşmesi karıştırılmamalıdır; ilki işverenin işletme gerekleriyle çok sayıda iş sözleşmesine son vermesidir ve ayrı kurallara tabidir, bunun için toplu işçi çıkarma sayfasına bakılabilir.

Toplu İş Sözleşmesi ve Grev Hakkında Sık Sorulan Sorular

Toplu iş sözleşmesi kaç yıl sürer?

Toplu iş sözleşmesi en az bir, en çok üç yıl süreli yapılır (6356 sayılı Kanun m.35). Faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde yapılan sözleşmelerin süresi bir yıldan az olabilir. İmzadan sonra süre uzatılamaz, kısaltılamaz ve sözleşme süresinden önce sona erdirilemez.

Toplu iş sözleşmesi bitince işçinin hakları ne olur?

Sona eren toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder (m.36/2). Yeni sözleşme için yetki başvurusu, süre bitiminden önceki yüz yirmi gün içinde yapılabilir; yeni sözleşme önceki sona ermedikçe yürürlüğe giremez (m.35/4).

Toplu iş sözleşmesinden sendikaya üye olmayan işçi yararlanır mı?

Kural olarak taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. Üye olmayan işçi, taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek sözleşmeden yararlanabilir; yararlanma talep tarihinden geçerlidir ve aidat miktarı sendika tüzüğünde, üyelik aidatından fazla olmamak kaydıyla belirlenir (m.39).

Toplu görüşme kaç gün sürer?

Toplu görüşmenin süresi ilk toplantı tarihinden itibaren altmış gündür (m.47/3). Anlaşmaya varılamazsa taraflardan biri uyuşmazlığı altı iş günü içinde görevli makama bildirir; bildirilmezse işçi sendikasının yetkisi düşer (m.49).

Grev kararı ne zaman alınır ve ne zaman uygulanır?

Grev kararı, arabulucunun düzenlediği uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınır ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konur. Süre içinde karar alınmazsa veya uygulama tarihi bildirilmezse toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer (m.60/1).

Hangi işyerlerinde grev yapılamaz?

Kanunun 62. maddesi can ve mal kurtarma işlerini, cenaze işlerini ve mezarlıkları, şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz ve petrol işlerini, nafta veya doğal gazdan başlayan petrokimya işlerini, Millî Savunma Bakanlığı, Jandarma ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerlerini, kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye hizmetlerini ve hastaneleri sayar. Bu işyerlerinde grev ve lokavt yapılamaz.

Grev sırasında işçiye ücret ödenir mi?

Kanuni grev süresince iş sözleşmeleri askıda kalır; işverence bu dönem için ücret ve sosyal yardım ödenemez ve bu süre kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz. Grevden önce işleyen ücretler ise olağan ödeme gününde ödenir (m.67).

Greve katılan işçi işten çıkarılabilir mi?

Kanuni bir grev kararının alınmasına katılma, teşvik etme, greve katılma veya katılmaya teşvik etme nedeniyle iş sözleşmesi feshedilemez (m.66/2). Kanun dışı grevde ise işveren, kararı alanların, teşvik edenlerin ve greve katılanların iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir (m.70/1).

Yazar hakkında

Kurucu avukat · Bursa Barosu, sicil 5648

Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Sigorta hukuku, trafik kazası, iş kazası tazminatı, bedeni hasar dosyaları ve nitelikli hesaplama alanlarında çalışıyor.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir.

İlgili makaleler